»*-l

^.'/

x*^*

\

V

/

J"'

LUDOVICI ANTONII

MURATORII

OPERA OMNIA.

ANTIQUITATES

ITALICAE

M E D I ! A E V I,

DISSERTATIONES

Dc Moribus, Ritibus, Rcligione, Regimine, Magiftratibus , Legibus, Studiis Litcrarum, Artibus , Lingua, Militia, Nummis, Principibus, Libertate, Scrvitutc, Foederibus, aliifque faciem & mores Italici Populi referenti- bus poft declinationem Rom. Imp. ad Annum ufque MD.

OMNIA ILLUST R ANTUR ET CO NF I RMANTUR

INGENTI COPIA DIPLOMATUM ET CHARTARUM VETERUM,

l^unc prmhm en Archivis Italiae dcpromfarumy ADDITIS ETIAM

NUMMIS,CHRONlClS, /VLllSQUE. MONUMENTIS

NUNQ.UAM ANTEA EDITIS. A U C T O R E

LUDOVICO ANTONIO MURATORIO

SERENISSIMI DUCIS MUTINAE BIBLIOTHECAE PRAEFECTO.

Afretino Seminario & Collegio T.ccleftafticorum CaJiiHonenfi Epifcopalibut alieram hanc editionem curantibus,

T 0 MU S 0 C T A V U S.

ARRETIl MDCCLXXV.

Typis MiGHAELis Bellotti Iraprefs. Epifcop. fub figno Petrarcae.

■ss^s^as^Esrs.^KiMisar-

SUPERIORIBUS PERMITTENTIBUS,

^

DE HOSPITALIBUS

PEREGRINORUM.

INFIRMORUM.

INFANTIUM EXPOSITORUM &c.

DISSERTATIO

TRIGESIMASEPTIMA.

^f

*3

H

DISSERTATIO

TRIGESIMASEPTIMA.

Uotics in rudium Scculorum Hifto- ria nobis occur- rit, & faepiffime certe occurrit , Chriftianae libe- ralitatis mentio in facra Templa, in Epifcopos , 8c Canonicorum coe- tus , atque in Monafteria tum San- ^imonialium , tum Monachorum : non continuo putandum eft, ex tan- ta ac tam pia opum profufione nihil fuperfuifle , quod in turbam Paupe- rum atque cgcnorum efFunderetur . Immo non minus ftudium Chrifti Fi- delibus erat , ut hi quoque alcren- tur, recrearentur, 5c omnia Miferi cordiae cffi^^ia implerentur in eorum folatium . Notum crat , ac paftim dcpraedicabarur , quam folicite , quam «nixe in tor facrarum Literarum lo cis Deus commendet & inculcet Mi- fericordiam in Pauperes > Sc qukni

fplendida praemla miferJcordibus pol- liceatur . Eadem quoque altis voci- bus Sanfti Patres ingeminabant ; & quiciimque zclo Legis & Caritatis igne ardebat, Populum ac praefertiBi divites , ad hujufmodi officia folici- tabat. Quamobrem vel ferreis illis Seculis tanta crat in Paupcres Chri- ftianorum munificcntia , ut certe tem- B pora noftra , quamquam pietate ac morum temperantia prae illis emine- rc vidcantur, quod tamen eft ad Mi- fericordiam in Pauperes , conferre cum iis aeque non poflis. Et in hoc- ce quidem argumcntutfi multa ego congffli , edito jam Libro de Carha- te Cbrijliarni . Sed res pofcit , ut & hcic nonnulla profcram , quae ad propius dignofcendam hac in psrte illorum Seculorum faciem non inop- portuna cenfui. Primo igitur ftatuen- dum eft , illarum opum , quae a piis Chriftianis five in vita donabantur Ecclehis , Epifcopis, & Glericorui»

CoUe^

15.. ANTJ^IT,

Collegils, five legabantur poft mor- tem , participes quoijue olim fuiiTe Pauperes. In eum quippe finem fa- crls locis oblationes fiebant, ut non folum ornamenta Templo, & Mini- ftris alimenta fuppeditarentur, fed ut Paupsram Populus ex eodem , quan- tura fieri poffet, aerario reficeretar . Innumera funt in hanc rem Conci- Ijorum & Patrum decreta, quae quia eruditiilimus vir Ludovicus Thomaf- finus Part. 3. Lib. 3. de Beheficiis , jampridem delibavit , ideo comrae- morare heic fupervacaneum foret. U- num tantummodorepetcre juvat, nem- pe Anno Chrifti OCCCXVl. a" Lu- dovico Pio Imperato!-e conRitutum fuifle , quae pars redituiiTi Ecclefia- ilicorum Pauperibus conferenda effet, ne hominum avaritia abforberet, quod egentium quoque fubfidio omnino de- bsbatur. Ejus verba funt Lib. primo Gapitularium Gap. 80. apud Balu- zium : Stattttum tfl, ut quidqHid tem- pors. impem mftn a fiielibiu Eccleftae fpottte conlatum fuerit ^ in ditioribus Ip- cis duas partes in ufus Paupemm , ter- tiam in flipendia cedere Ciericorum aut Monachorum . In minorsl/us virQ locis aeque inter Clerum & Paupsres fere ds- ■videndum, Non eadem cerre ubique obdnuir diftributio Ecclefiafticorum proventuum : attamen ex Canonum infiituto non levls pars impendenda femper erat in Pauperes . Praeterea quotidianis Fidelium eleemofynis i- ncpiae egentium fubveniebatur , uti noftris quoque temporibus mifericorr des faciunt . Sed alterura, qupd raro nunc praeftatur, frequens oljm fuit Chriftianae Caritatis exemplura-: nem- pe erant , qui integram hereditatem fuam, aut ejus portionem non.mo- dicara , divcndendam , ac in egenos

MEDII AEVl

16

B

D

continuo diftribuendam jubebant. Plu- ra piifilmae iftius confuetudinis c- xempla praefto forent; fed omnium loco proferam duas Chartas , unde eorum temporum pietas luculentius effulgeat . Primam mihi fuppeditavit Archivum nobiliflimi Brixiani Mo- nafterii Monialium Sanftae Juliae , ubi exemplum ex authenrico delum- tum adhuc legitur , Anno MCG- XCIX. coram Judicibus Brixianis au- thenticatum. Ut ex ea liquet, An- no DCCLIX. Tertio Regni Defide- rii Langobardorum Regis , & Primo Adelgifi ejus filii , venundatum eft dimidium hereditatis Gifulfi Civts Laudenfis ab Hippplyto Laudenfe Epifcopo , ut Chrtfti Pauperihus de praefenti diftribttatur , qwatemts ftnc a- liqua offen/ione ipfa ejus elefthofyna ad requiem vel refrigerium ,/fnimae ejus qitara cititts occurrere pojfit . Scilicet Im- penfius qb^m ndftris temporibus tunc Populo, Ghrifti Legem fequenti, in- culcabatur , Eleemofynas quoque in Pauperes effufas, efficaciffimum effe auxilium atque fuffragium Anlma- bus Fidelium p.corpore jam folutis . Nunc a nonrxuiljs unice depraedica- tur In eam refn falutaris Sacrificii & Orationum utilitas : tunc ver6 Pauperum etiam cau(Ta fuis patronis, & fecundo qaideni fucceffu, abunda- bat . Fuerit autem , neceffeeft, fum- ma Ingens pecuniae egentibus tunc erogata , quando auri Solidos novos proteflatos , a,: ccloratos , penfantes nu- mero tria miUia olingentos quinquagitt- ta finitum pretjum Ci venditlo pepe- rit . Ut autem hoc etiam moneam , hab?s, Epifcopum' Hippolytum catalo- go' .Laudenrium Epifcoporum adjun- g6J3dutn.ji^uem ignoraviti Ughellius* O' rr.uici'-»: I ■•^•.'•i;-'-. r! "■•' -7 -iiijnt 3?- j;>bnir

Hlppor

17

DlSSERTATiO 7RIGESIMASEPTWA.

Hippolytus Epifcopus Laudenfis medietatem Curtis Alphiani

a Gifulfo reliftam , ut ejus pretium in Pauperes <^iflri-

buatur, vendit Ganderiiio Re6\ori Monafterii San-

6^26 Mariae Brixisniis, Anno Chrifti 75^.

IN mmlne Domim noflri Jiju CJmfli . Martifijle profiteor tgo Epolitus hu- melii Epif opus fan&e Catholice Lau- denfis Ecdefie , quoniam ante hos an- nos Gifulphus Rorator per cartulam fuae difpofnionis flatuerat , ut medieta- tem ex omnibus rebus ejus , quicquid per /ingula loca habutrat , pcfl ipflus obi-

tum fieri debercnt per manus Pon-

tifici Laudenfl , qui in tempore tfftt j &" flatutrat , ut ipfis rtbus , qui ve-

nundatii fieri ejus Sadoarg ad-

vixerit , ufufru&uario nomine in ejut ef- fent poteflatem . Nunc autem fuggetente , hac plurimmn poftulante ipfa Sadoara , fietate precellentiffimi Dcmni Defiderii Jtegis , ut ex ipjas res vtnundare de beremus , idefl medietatem de Curte in loct , qui diciiur ^lphiano , fine quali- cumque tarditate , (^ pretium ipfum ac- ctperemus , ^ Juxta inflttutionem Jocali tjus quendam Gifulfi , Chrifti Paupe- ribus de prefenti dif^ribuereraus , qua- tinus fine ali^ua offenfione ipfa ejus elemofina ad requiem vel refrigerium anime ejus cum citius occurrere pof- fit : ideoque manifefle profiteor ego qui fupra Epolifus Epifccpus juxta inftitu- cionem eidcm Gijulfi , adflante ^' pe- flulante fupradiBa Sadoara , in prefen- tia Venerabdium Sacerdotum , atque II- luflrium Judicum , vel etiain germanis fitprafcripte Sadoare , nec non & Cleri- corum nobilium , qui fubfcripturi vel eonfirmatmi funt , accepiffem «2^ accepi a te Ganderis Redore Monaflerii San- &e Dei Genetricis Marie fito intra Ci- tiitate Brixia ex facolo predi&i Mona- Jierii , auri Solidos novos protei^atos Tom. Vni,

n

A! ac coloratos penfantes numero tria milia oftingentos quinquaginta fini- tum prerium pro medietate ex om- nibus rebus illis predifti Gifulfi , quas habtre vidctur in Jam fato fundo %Alpbiano , antepofito teflora , que intra ipfam domum coltilem pofita funt , & qeinquaginta Jugts terra , quas ^rioald getmanis fuprajcripte Sadoare trnere de- bet de illa p:tia terre , que dicitur de Carrtpo prope Reconam , omnia & in omnibus tam tevras ad ipfo peculiare pertinentes , quam etiam de Cafas maf- faritias una cum edificiis de Cr.fts maf~ faritiis feu claufis , cum campis &c. i~ defl da parte de Occidente & medietate de Porto in Fluvio Olio ad ipfa Curte peninetite , qualiter ad jam dido Giful- fo pcffeffa efl , e^ ipfe in die ovittis fui reliquid &c. tgo prefalus Epolitus Epifcopus in fuprajcripto Monaflerio pro Jam diBis tria millia o&ingentos quin- quaginta Solidos , fccundum a nobis , vel Theupald , &" Magipcrt , fsif ^- rioald , Theupert , & Benigno res ipfas aprcciatas funt , conlradedenius C^ ve- numdamus , ita ut amodo in jura ^ poteftate jam fati Mcnaflerii prediiia medietas ex fuprafcriptis rebus in fundo ,Alphiano da patte Occidente tx otnni~ bus sfy in integrum omni i» ter/tpore , qualiter fuperiv.s continetur , adnexa per- maneat i^c. Quam igitur manifeflatio- nis paginam u4udcnem Notarium refcri- here conrogavemus , ia qua fuhter nos maniius noflris propriis fubfcripfemus , &" his quortm fuperius memoriam feci- mus , trademus fubfcrivtndum .

B Fa&a

D

ip Al^TlQUIT,

FaSla Canola ntanifeftationis tempore Domnorum noftrorum Defiderii & Adilchis Ex:dlentijfimis Regibus, ^n- n» Regni eovum Ch'ifto protegfnte Ter- tio &" Printo , Septima decima die Menfis Septembris , IndiSiione Tertia dccima .

•^iiuw Tito felicitef .

Epolitus pcr D.'« gratia

Epifcopus , Sadcara Dso dicata fuppli- cante feci , & proteflatus pro venunda- tione te fola , quod ei Vir fuus po/i ejus evitum concefftt , tefles manu mea con- fcripfi cum Sacerdotes fidelts , ex pretio recfpi III. miliia DCCCL. & contuli dijlribui pro anima Gifulfi Roratoris .

Signu/n manus Sadoare Religiofe fe- mine, ^ui hanc Cartula per pofiulatio- ne ft'praf:ripti Principis fuprafcripto Pon- tefice fieri conrogavit .

In Chrifli nomine . BenediHus V. N. tArchidiaconus rogatus ad Sadoara ex jtijjione veKerabili Domno Ipolito Epi^ fcopo fubfcripfi &c. Signum manus Con- ceffo germano fuprafcripte Sadoare con- Jsntienti ^/iatd V. M. huic Cartole manifeftationis , rogatus ad Epolito E-

MEDII AEVI 2o

A ! pifcopo , e^ Sadoara germana mea con- Jentiens fubfcripfi .

Ego u4lchis huic Cartule maniffla^ tionis rogatus ad Epotitus & Sadoara Socera mea confenfi , qui me prefente covfirmaverunt , & fuprafcriptos Sotides ipfe Epifcopus accepit &c.

Ego qui fupra sAndo Notarius rogs- tus Scriptor hujus Cartule , quam pojl rovorata & tradita complevi & dedi .

Alterum Isudabilis hujus liberaii- tatis exemplum occurrit in pergame- na ante annos fere fexcentos ex au- tographo fcripta , quam olim lege- bam in Archivo Canonicorum Re- gularium Lateranenfium Sanflii Bar- tholomaei Pjftorienfis. Nimirum fi- milis venditio fa£ta eft a GuHlerado Janclae Piftorienfis Ecctefiae Epifcopo de rebus Ifferadi Presbyteri , qui ad fotitariam pertranfivit vitam , ut pre- tium inde contraftum in Pauperes effunderetur. Nuper memoratus U- ghellius Tomo 5. Ital. Sacr. Wiltte- tradum appeliat Epifcopum hunc , & fane corrupte , nam Guilteradus aut Witleradtis ei nomen fuit .

c

Venditio rerum Ifferadi Presbyteri. fa6^a Ildeperto, qui & Ildo,

Abbati Monafterii San5li Bartholcmaei Piftorienfis a Guille-

rado Epifcopo ejufdeni Civitatis, Anno bii.

IN nomine Patris e^ Fitii e^ Spiri- tus San&i. Karolus Jerenijfimtts Au- guftus a Deo ttelius C^ coronatt4S , ma- gnus iir pacifi:us Romanorum guvcrnans Imperium, qui & mifericordia Dei cmni- pottntis Rex Francorum , & Lango- bardorum in Italia , pofiquam Papia Civitate fngreffus efi , .Anno Trigefimo Nono , die XX. Mcnfe Novembris , In- dii.7ione VI. feliciter . Manifefti fumus nos Guillerad Jantle Piftorienfis Ec- clefiae Epifcopus , Zacheus Presbiter filius qtiondam ^Atchifi , & Tajfimanno

D filio bene memorie Inroni , eo quod ante hos annos Ifferad Presbiter , qui ad folitaria perCranfivit vita, filio quon- dam Gaiprandi , in nos per fuum Ju- dicatum tradedit , inftituit i^ judica- vit , quid aut quomodo nos cx ejus fubflantia deveamus venundare pretio tollendi pro Anima ejus diftribuen- dum omnia, ita quod aut qualis nobis ipfe Ifferad tradedit per Cartula Judi- cati fui confcripta per manus tAnfprand Subdiaconus e^ Notarius , in nos cott» fitmavit . Ideoque nos /am diffi Guille-

rad

ar

DISSERTATIO TRIGESIMASEPTIMA,

22

¥ad Eptf-opus , Zachtus Prtibiier , (^

TaJfitJantto JecuKtium ejus decresitm , tie

fua fubflantia vtndtdimus atque tradi-

ditnus tibi Ildepert , qui Ildo clam<i-

tur, ■venerr.bdis Abbas Monafterii San-

6li Bartholomaei , tres Cafe & por-

cionis maffaricie in loco qui dicitur Ba-

/iano , qui regitur una ex ipfe per Ma-

furtgula , alia per ^urinnundulo , tertia

per Bontllo , & funt Cafe i^ rehus B

ipfe in finibus Semnfe , ut diximus ,

tam preditle Cafe & portiones cum omni-

bus pertinentiis & adjacentiis de rebus

ipfius Ifferadi Presbiteri ad ipfe Cafe in

quibwfcttmque loco juflo ordine attinenti-

bus tam in montibus , qitam in vallibus

ac padulibus , fontis , rivis , aquis , a-

quarumque du6ltbus , cum finibus &

terminihus & acceffionibtts fuis , cultis

rebus d^ incultis , cum omnibus inferio-

ribus & fuptrioribus fuis ad rebus ipfis

pertintntibus , movilibus t!^ immoviU-_

bus , feu qui fe moventibus , qualiter

fuperius locuimus , omnia in integrum

tibi , qui fupra , lldo ^bbas a parte

fanfii Monaflerii tui venditionis titulo

ttadidimus : pretio verh pro omnia fu-

prafcripta venditio ad te fufcepimus ar- D

genti Solidos viginii per novinos dena-

rios pretium finitum , tZ^ declaratum in

tali ordine , ut fi de di&a fuprafcripta

venditio nofira quicumque homo veniet

adverjus te Ildo t/ihbas vel adverfus

tuis fuccefforibus , vel centra pars predi-

di Monaflerii veflri San&i Barthclomei

cum qualivet contrafa&ione aut contra-

di&ione cum , . ventilatione catt-

fas agendis , id^ nos vel poflcribus he- , redibus aut fuccefforibus noftris vohis ab

ipfos fuprafcriptos contradiSiores fupra- fcripta venditio nojlra non potuerimus

defenfare , tunc nihil alia patiamur e-

xinde molefti nec calumniam nifi tart-

tum partis veftre reddere deveamus alie

tanto pretio , quantum ut fuperius iegi- -q

tur ad te Ilde o4bbai fufcepitms , !^am 1 1 dam Bautoni teji

B

fi quecftmque alius omo fine noflra fa- dione vtl traditione quandoque tcmpore adverfus vos de fuprafcripta venditio no- ftra litigaverint attt caufaverint , tune tu jam nominatus Ildo ^Abbas vel tuis fuccefforis , qualiter per melius potueritis , vobis per vos ipfis Juprafcripte Cafe i^ rebus deveatis defenfare , omniKO exinde caufas agendi , refponfum reddcndi , fine ponendi , poteftativos effe deveatis , Nant nos fuprafcripti venditoribus , neque no- ftrii pofteris , hiredibus aut fuccefforibus exinde au&ori nec defenfatori , ntque re- ftauratoris aut pretium redditoris querere non deveatis , quia C^ nos vobis nec a parte ipfttts facri Monaflerii Santli Bar- tholomaei da tali homine , qui fortaffe vobis fuprafcripta venditio noftra fine aliqua tradiiione aut faBione noftra coa- dixerit , aucloris nec defenfatoris nec re- ftafiratoris nec pretium reddiioris non pro- mittimus , quoniam in is omnibus , ut fuperius Teztum menutius defignat , ti- bi fuprafcripte Cafe & rebus vendedi- mus , & Jub tali titulo ad te pretio ipfo fujcepiryius , quod pro Anime re- mediura ipfius liFeradi juxta ejus di- fpofitum difpenfavimus , & in hoc tra- mite , ut fuperius circumfcriptum eft , hanc Cartulam Gaufpert Noiarius f:ri- vere rogavimus .

tA&um Pifloria, Regnum d^ Indi- clione fuprafcripta feliciter .

♦Jf Ego Guilleradus Epifcopus in hunc fcriptum a nos faSio manu mea fubfcripfi .

<ff Ego Zacheus Presbitef i» hunc fcripto ad nos faffum tnanu ir.sa fub- fcripfi .

>{f Ego Tajfimano in hanc Cartula ' a nos faSia manus mea Jubjcrlpfi ,

Ego .Anfprandus rogatus ai Guille- rada Epijcopus e^ Zachio Piesbiter & Tajjimanno teftis Jubjcripfi .

Signum manus ■^ Fujoni filio quon- e . 2 Si-

«3

Signti manus ^^ Prandaloni gema- no ejtis tejle .

Et ftgnum manus tjt Rechiprand fi- 1(0 quondam Deorelli tejle ,

E^o qui fupra Gaufpert Scriptor pofl traditionem complevi i^ dedi .

Ego Gualbertus Notarius i^ Judex facri Palatii Scriptor, authenticum il- lud vidi ^ ligi , ut i>t hoc exemplar fcripttim efl, & quod inibi fcriptum in- lient , fidtliter exemplavi .

Hifce adde percelebrem ac ubi- que ufitatum iis temporibus benefi- centiae ritum in Pauperes , nempe varia genera Piorum Locorum five domuum ereftionem , ubi variis e- gentium necefliratibus fingulari Ca- ritate ac munificentia occurrebatur . Hrant pro Aegrotantibus , crant pro Hofpitibus five Peregrinis, erant pro Infantibus cxpofitis, pro Orpbanis , pro Invalidis, ac Senibus , & reli- quo Egentium vulgo : ita ut unum- quodque^ Pauperum genus haberet , unde fibi praefidium facile conquire- ret. Poft datam a Confiantino Ma- gno pacem Ecclefiae jam invalefcere coeperunt ejufmodi ChriiHanae Cari- tatis domicilia atque aeraria ; plura- que exempla fuppetunt in Ecclefia- fiica Hifioria , Mihi fatis erit com- memorare Legem 4(5. Sancimus , ft qttis &c. Codice Jufiinianaeo de Epi- lcop. & Cleric. ubi Juftinus Augu- iius curae Deo amebilit^m Epifcoporum commendat facere acdificationes fan&iffi- SKan;m Eccle/iarum , & Hofpitalium (ubi Peregrini rccipiuntur, quae Xe- nodochta quoque appellabantur ) c^ Gcrontocomiortim ( ubi Senes aluntur ) aut Orphanotrophiorum ( ubi Orphanis alimentum confertur) aut Ptochotro- pkiorum (ubi Pauperes teftum & vi- £ium invcniunt ) aut Nofocomiorum ( ubi Aegri nutriuntur atque curan- tur ) ccnfi/u^ioncM , aut Captivorum

ANTI^UIT. MEDII AEVI

24

D

redemtionem , aut aliam quamlibet a~ Bionem piam . Infra quoque praeter Orphanotrophos Brophotrophi nominan- tur , hoc efi: Orphanorum ik Infan- tium curatores in piis locis. Propte- rea certabant in Italia Chriftiani , ut hujufmodi perpetuae Caritatis of- ficinas in Urbibus , in pagis erige- rent. NuUum fere Monafterium pin- gue erat , cui adnexa non foret Ho- fpitalis domus , in quam divertebant Peregrini & Pauperes pafcendi . Im- mo in Concilio Aquifgranenfi Primo & Secundo id pro lege coftitutum fuit. Epifcopi etiam & Canonici pa- ria Chriftianae liberalitatis officia praeftabant . Tanc autem peregrinan- tium longe major copia erat quim noftfis temporibus. Walafridus Strabo Lib. 2. Cap. 47. de Vita San£li Galli , praefertim nationim Scotorum commemorat , qtiibus confuetudo peregri- nandi /am paene in naturam converfa efl. Tunc etiam alia officia Carita- tis ac liberalitatis in Pauperes longe majora quam nunc , & uberiora e- rant: quod certe dicere pudet , tace- re tamen non juvat . Hinc cnim & majus Ecclefiafticis viris , eoque ma- jus Secularibus , erat decus , & fpcs grandior Regni coeleftis. SacculoChri- fiianae Aerae Decimo Mediolanenfem Ecclefiam teterrimum Schifma affli- xit , Pontificatus caufsa certantibus ManafTc atque Adelmanno . De iis Arnulphus in Hifior. Mediolanenf. Lib. primo , Cap. 4. haec habet : u4rderico Epifcopo ad fuperna vocate » eruperunt duo adverfarii .Ambrofianae dignitatis ambitione fuccenfi : Manaffes videlicet K^relaten/is Epifcopus , e^ ^4"- delmanus Preshyter Mcdiolanenfts ^c. Cumqtte diu contenderent , ille ex datit- ne Regis , fcilicet Burgundiae ( hoc efl, Hugonis Italiae Regis ; ) hic ex fa'7ie- ne Plebii , & de Mediolanio ( fortafle

Clcri

25 DJSSERTATIO TRlGESlMASEPTIMA.

Cleri de Mediolano) qulnquenr.to con- A tra fe invicem periinacitcv altercati Junt , faBis partibus ex alterutro . Q_40ru>n e- xecrabili jurgio jacfuram praegrandem fttjlinuit Eccle/ia, pratcipue in thefauris C^ cjmitiis orAnibus , quibus incompara- biliter afflucbat . Qaid in Adelmanno

2(5 laudandum foret , quum diem * unum obiit, vix occurrebat; attamen quod pius in Paupercs fui/Tet, hoc illi in-" gcntis Elogii loco fuit . Accipe ejus Epitaohium, nondum editum , quod Mediolani e MSto Codice Francifci Caftelli olim defcripfi.

HIC TUMULATUR ADALMANNUS PRiESULQUE BEATUS , CLARIOR IN TANTA Q.UI FUIT URBE POTENS.

HUJUS ORIGO FUIT CELSO DE SANGUINE DUCTA, PAUPERIBUS LARGUS EXTITIT ATQUE PIUS.

HUC GRESSUM REFERENS MODICUM TU SISTE VIATOR, DIC FAMULO REQUIEM , CRIMINA PELLE, DEUS.

OBIIT AUTEM ANNO INCARNATIONIS DOMINIC^ DCCCCLVI. MENSE DEC. INDICT. XV.

Clariffimus Papebrochius in Aftis San£lorum Tom. 7. Maji , Exe^efim dedit de Epifcopis Mediolanenfibus , at^ue ibi pofl Ughellium dubitavit, an AdelmanniiS unquam fuerit or- dinatus Archiepifcopus. Tum cenfet, ipfum Anno Chrifti DCCCCLI. aut e vivis abiiffe , aut Epifcopatu fe abdicafle ; quippe eo Anno, ut is opinatur, Walpertus Cathedram Me- diolanenfem confcendit . Nunc ex e- jus Epitaphio habemus , ipfum Prae- fulis titulo ornatum ; & nifi Caftel- lus de fuo addiderit Notas Chrono- logicas , eumdem quoque difcimus, finem vivendi fecifle Anno DCCCC- LVI. Ita ergo olim inopum , aegro- rum , ac hofpitum cura in honore e- rat, ut hanc potiflimum gloriam fibi vindicarent Romani Pontifices , ce- terique Epifcopi, quibus & Chriftia- na virtus & fui muneris cura prae- cipue cordi erant . Vide in Annali- bus Ecclefiafticis Cardinalis B^ronii, & in Antonii Bofii RomS Subterra- pe^ complurium Romanorum Ponti- C*; Lego /tium.

B

C

ficum Epitaphia . Ufitatior eorum laus fubfidium Pauperum. Immo & in hoc ipfo officio cum aliis certafle videas ipfa incerdum Virginum Deo facrarum Coenobia . In Diflertatione LXVI. ^e Monafier. Monial. produ- cam Chartam Piftorienfem , in qua Monafterium Santiimonialium Santli Petri fundatur una cum Senodochio ad egenos vel pauperes recipiendum , (^ e- leemofynam tribuendum , & guhernan- dum per hebdomadam unam Pauperet vel Peregrinas animas . Nunc alteram addo Chartam Lucenfem , Anno DCG- XC confcriptam , ac teflem Mona- fterii facrarum Virginum Lucae fun- dati una cum Xenodochio , in quo Pauperes duodecim una die pet /ingulas hebdomadas fufcipi ac pafci debeant , & hebdomada ante Pafcha Balneum ibi ca- lefiat ^ ut tot^ ips4 bebdomadii ipft Pau- peres laventur . Ita ver6 fe habent in vetuftiflimo apographo illae tabulac, cx Archivo Archiepifcopali cjus Ur- bis depromtiie.

Xcno'

^7

ANT12U1T. MEDIl AEVl

18

Xenodochii & Monanerii Monialium San£li Vitalis Lucenfis amplifi' catio, leu ere6lio, & dotatio fa6^a a Jacobo Diacono, Anno 7^0.

I2\7 Chrtflt nomine . Rfonante Domno noftro Carolus Rex Francorum & Langobardorum , & Domno no- ftro Pipino idtm Rex filio ejus , K^nno R^-p^ni eorum Sextodecimo & N»- no , IV. Nonas ^prilis , IndiEiiont Ter- tiadecimn , Manifeftum ejl mihi Jacobo Diacono filio bone memorie Teittperti , quia ante os plurimps annos quondam Si:hipevtus conflruxit Ecelefiam i» ottcre Dei cr heati Sandi Vitalis Chrifli Mar- thiris , in proprio territorto /uo loco Pla- cule , prope muro httjus Lucane Civita- tis , & per dotis titulum in eadem Ec- clefia d^ Monaflerio contulit aliquit ex rebus fuis , & ipfam prefatam Eccle- fiam San&i Vitalis cum rebus ibidem datis conflituit effe in potefiatem Siche- radi Clertci filii fui , avendum , regen dam , Peregrinos conrolnndum , & ordinationem faciendum , & per fingu- las ebdomadas quinque Pauperes pa- fcere conftituit pro remedio fuorum. Et dum ipfa Ecclefia a Gentihus irt- cenfa & defolata fuiffet , tum ipfe Si- cberarliis Clericus per Cartulam me , qui fupra, Jacobum Diaconum in predi£}a Dei Eichfia San&i Vitalis , & in om- nibus rebus ad eam pertinentibus , re- ilerem d^ gubernatorem ordinavit , quam- vis ipfa incenfa effct BaJJilica ^ ita ut in mea effet poteflattm , in omnibits fe- cundhm Deum ordinandum , & ipfos Pauperes pafcendum . Poflea vero ego, qui fupra , Jacobus Diaconus , preftantt Dei Kjifericordia in proprio territorio meo a fundamentis edificavi Ecclefiam in e- ncre Domini noflri Jefu Chrifii ^ San- &orum ,Apof'olorum Jacobi &" Filippi y hh prope muro iflius Civitatis in jam. diito lozo Placule. Mo:lh verb in Dei

A omttipotentis nomine ofjero , do , & vo- bis fepe di.h Ecclefie San^i Jacobi & SanBi Filippi , pro remedio anime mee , fundamentum ipfum , ubi ipfa Dii Eccle- Jia pofita efl , -unacum omnibus edifictis circa ipfa Dei Ecclefia , quem ibidem a me fa!Ja funt , excepto fundamentum , d^ terra mea illa , qui mihi ebvinet ab Ermerada , qualiter da via percurtit «-

B fque ad ipfum Balneum rneum , quem mihi refervo , ubi fit ipfum Xenodo- chio Sancti Vitalis ipfos Pauperes recipiendum & pafcendum , qualiter ipfi quondam Sichipertus Clericiis decre- vit pro ipfo dote , tam ipfe fabrice una cum fundarnenta & Curte , qualiter mi~ bi per Cartulas obvsnerunt in integrum . Simulque offero ibidem claufura de terra C^ vinea mea in Ferchalino qui fuit bone memorie Perprandi , cum ipja cafa , qut ibi effe videtur , una cum ipfo pal- mento , t^ cum omnibus , qualiter mihi per Cartulam venit in integrum . Et duas Cafas meas maffaricias in lo:o Tuf- fie cum rebus & hominibus ^ notrimi- nas , movile vel inmovile , qualiter mi- bi funt pertenentes in integrum , Simi- liter e^ offero ibidem Cafe , & rem meam in Quaratiuna , e^ Cafe & rem mea in Collint cum fabricis & omnibus rebus ad eas pertinentibus in integrum . Ita vtro faciente divina miftricordia ip~ fam prefatam Ecclefiam SanBerum %A~ poftulorum Jacobi &' Filippi conflituo in perpttuum effet Monacharum Dei Mo- nafhrio fecundum Deum , i<r fantiam Regulam ibidem vivendum . Et tmnes res ipfas C^ hemines de ipfa congres,a~ tionem Monacharum tAobatiffe , que fut- rit , fit pottftatem in omnibus / nifi tantum velo, ut dum preftante Chrifio ,.

29

DISSERTA TiO TRIGESIM 4SEPT1M 4 .

egj qul fupya Jacobus Dtaconus atvtxe- ro , vel qttem ego jam in ipjum Mona-

{leriutn ipfum Monaflefio cum

vebus fuis in noflra fit poteflate regendo ^ gubitnando fecundutn Dsum re5io or- dine , iii^ ordinationem ihidem faciendum in omniifus mihi , qtti fupra , Jacobo re- fervo poteftatem , qualiter voluero . Et tpje ^hhatiffa , que ibidem in tempore fuerit , pro fua & ipflus Moiiafisrii proteilionem ptr fingulos annos reddere (ieveat in Exlefia San&i Petri in Ro- mam ad luminaria in decem Solidos auro oleum , ficut jam antc os te>npi4S tgo ptr Cartulam decrevi , & qualiter ptr ipfam Cartulam ego conflitui , quam in Ecclefia Sancii Petri in Roma obtu- li , in eo ordine firmlter perfijlat ,

Tantum quidem & volo , ut flngulis ennis in Natale San&orum fuprafcripto- rum Jacobi &" Filippi , Epifcopus huitts Civitatis ad celebrandas Miffas cum Sa- cerdotiius ibiUem venire liccKtiam aveat . Et ^Abbaiiffa , qui tunc fucrit , eidem Epifcopo pto ienedi&ionem dare dcbeat uno tappiio bono , nam amplius ei nul- lum imponatur. Et ipfa congregatio Mo- nacharum, qut Deo jubentt ibidem fa&e fuerit , licentiam aveat de inter ft una cum confenfu Epifcopi hujus Civifatis fibi ,,4hbatiffa elegendi , qualem in bo- nis aSiibtis msliorem prefpexerit _,• & qualem hominem ipfe Congregatio vel v4bbatiffa at Epifcopum quefierit , qui caufa hujus Monafterii peragere e^ pro- curart poffat , tis pro mercede fut animt dart debeat , qui ei fecundim Deum vi- fus fuerit j & Presbiterum , qnam ipfe %Abbatiffa lir congregatio Monacbarum irt ipfo Sencdochio San&i Vitalif , quem tgo Chriflo preftantt in proprio territu- rio meo dinuo a fmdamentis conflruert cupi» , erdinare pofl meo deceffo volutrit eutn confenfu Epifcopi , eum ordinare debeam . Et taltter conflituo , ut per fmgulos annos ,/4bbatiffa hujus Monafle-

30

B

D

rii vel cong/cgatio Monacharum tx omnt fubftantia prediUi Monaflcrii , qat ibi data eft , vtl in antea Deo preflartte data fuerit , fivs fubflantia fiiprafcripti Saniii Vttalis de omni lavort c^ vino & oleo , five dt notiiminas , ligna, feo & dt orto , vel queque abuerit , tx om~ nibus ipfam Decimam eidem Preshittro in ipfo Senodochio confiflente y & JlloK quinque Pauperes > quos Sichepsrtus pafcere depotavit , & fepten Paupe- res fupra , uC finC infimul Pauperes duodecim , quos una die per fingulas ebdomadas in ipfo Senodocio San£li Vitalis fufcipere, & a menfa pafce- re debeat ipfe Presbiter, qui ibi or~ dinatus fuerit, fecundum poffivilita- te fua, ut melius potuerit . Et fem- per in ebdomada ante Pafcha Pre- sbiter de ipfum Senodocio ipfum Balneum calere facias , ut tota ipsa ebdomada ipfi Pauperes laventur . Et fi foffitans ibi congrecatio ^Ancilla- rum Dii facla non fuerit , & fub regi~ mine Regule & vibbatiffe vivere de- bat , e^ pofl mtum deceffu , vel illius hominis , quem ibidem )am orditavi vel ordinavero , ipfunt Monafierium dcflitu- tum remanferit , volo & taliter confli- tuo , ut fuprafcripta Ecclefia cum omni- bus rtbus at tam perttnentibus deveniai in poteflatem beati SanBi Petri in Ro- ma, vel Pontifici, qtti in temport Paptt ordinatus futrit , in omnibus ordinandum & gubernandum f qtialiter ti fecundhn Deum reHe paruerit . Nifi tantum ipfum Senodocio SanBi Vitalis fecundum texto dotis fuo jure permaneat . Quidem & . volo , ut quequt de aliis Cafis c^ rebus. meis , tam de rnovile qudm c^ inmo- vilt , que prefenti aveo , vel in antea abuero , a mt injudicata vel non data remanferit , fit pro anima mea in pott- ftatem predi&i Monaflerii mei San&i Jacobi C^ Fillppi i» pteftnito. Nam fi.- Domino flacuerit , & emnia , quatiter

a me

51

At^TlJ^IT.

a nte /uperius canjlltMum eft , jaCium ftttrit , emni tempore inviolabiliter in fua poteftatem in perpetuum Cencjita- rum Dei Mor.aflerio perfiftat in eo or- dine permanere , ficut ego difpofui . Et /i quicumtjue horM temsraria prefumtio- nem in fuprafcripto Mayiefisrio vel in rtbus & hominibits ibidem pertinentibus auamHvct invafionem attt fuperhia aut opprtfftonem facere , a;(t exinde aliquit fubtracve aut minuire prefumftrit , »on mereator illam beatara vocem audire , quam jufli audituri funt , fed in die trcmendi juriicii aveat parte cum his , qni at ftnijlram fuerit , #■ cura eis de- meroatur in fupplicium eternum , qui preparatus eft Diabulo & .Angelis ejus . Facientibus ibi hena reddat Deus nier- eedem eterna . Et fi Epifcopo hujus Ci- vitatis neglegentiam pojuerlt faciendo , ficut ego fuperiui decrevi tton pojfe di- frumpi, fet femper in prediuo ordine in fua permaneat firmitate , & nuUi liceat Kclle quod femel volui . Et pro ccrtfir- maticne duas Cartulas dotalium un» te-

nore confcript &" Magniprandum

Clericum Jcrivsre rogavi .

oi&um in fuprajcripto Monaflerio . Unam obtulit in .^rcivo Ecclefie SanSi Martini Domo Epifcopati : alia dedi in oc Monefterio conjtrvandam .

Ego facobus Diacomti in banc dotcm a rr)e facla manu mea fubfcripfi .

Ego Deufdtdit .Arcidiaconus rogatus 41 facebus Diacenus in hanc dotem me ttfte fubfcripfi .

Ego Rachiprandus Preihiter rogatus 0 facobo Diacono in banc dctalis Cai' tulam tne tefte fubfcripfi .

Ego Megniprandus Cltricus pefi trad- dita cumplevi & dedi ,

Sed praefertim iis Mifericordiae muneribus Monachi fungebantur , qui- bus Hofpitalitas & cura Pauperum enixius cotnmendabatur a facris Ca- nonibus , auc ab eorum ianftis lnl\i-

MEDII AlVI

32

B

D

E

tutoribus. Vix Sanftus Anfelmus cir- citer Annum DCCLII. celebri Mo- nafterio Nonaniulano fundamenta po- fuit in agro Mutinenfi , ut in cjus Vita apud Mabillonium habetur Se- culo quarto part. prima, Aftor. San- ftorum Ordinis Sanfti Benedi£li , quum Hofpitium ad fufcipitndos hofpi- tes i^ peregrinos magno ctm ftudio il~ lic aedifi:avit: de quibus illi die no- &uque cttra maxima & folicitudo fuit , ut tiiillus inde fine refe&ionis mifericor- dia abire poff(t . Subdit ejufdem Vitae Scriptor poft alia multa: Hinc inter cetsra plura bona , quae egit , Hofpita- litatem diligens , emniumque Fauptviim curam jolicite gerens , Hofpitia atque Xenodochia perplura conftituere curavit . Tum memorat ab eo conditum Ho- fpitale prope Monaflcrium fere quatuot miilia , fcilicet in loco nunc appel- lato il Paffo di Santo .Arr.brofio ad Scultennam in Via Claudia , quam Aemiliam contra morem Majorutii noftrorum nonnuUi appellant, ad fu- fcipiendos Debiles & Feminas , qui ad Monafttrium venire non poterant . Duo itidem Xenodochia in agro Vicenti- no cxcitavit , ubi quotidie pauperes & debiles , & fingulis Menfium Kalen- dis Pauperes ducenti pajcebantur. Ita Fulradus Abbas Sanfti Dionyfii Pa- rifienfis, ut ex Annalibus Benedifli- nis liquet ad Annum DCCLXXVlI. res fuas omnes Bafilicae Sanfti Dio- nyfii poftremis tabulis rcliquit , uC cedant in alimoniam fervorum Dci , C^ fufceptionem Hofpitum , (7^" »» «/«e- mofynam fynodicorum Pauperum feu ma- triculariorum , Viduarur/t , (2^ O-phano- rum. Fuerunt autem Matticularii pau- peres , qui in matricula Ecclefiae de- fcripti crant , ut ex ejufdem Ecde- fiae reditjbus Elerentur. Aut matri- culam , five domum adjaccntem Ec- clefiis inhabitabant , in qua vi6lus

eis

35

DISSERTAllO TRIGESIMASEPTIMA:

eis conferebatur . Qua de re legen- dus Du-Cangius in Gloffario Lstino. Sexcenta alia hujufmodi exempla praetereo , fatius ducens ollendere , Laicos aut reliquos Ecclefiafticos pil aemuiatione du£los , Mifericordiae fuae in Pauperes lora laxafTe , con- ftruftis innumeris Pauperum domici- liis. Q.uod quamquam in omnibus auc plcrifque Italiae Urbihus aftum fucrit , attamen commodius mihi e- rit palam facere in una Lucenfi Ur- be , quae in confervandis antiquis monunientis Ecclcfiae fuae ceteris I- talis fortEffe palmam praeripuit. Ita- que primo mihi occurrit in Archivo Archiepifcopii Civitatis illius vctu-

34

B

ftiflimura antigraphum in pergame- na , cx quo conftat, circiter Annum DCCXVIII. Liutprando Rege rcgnan- te , Tcmplum San£li Silvcftri una cum Xencdochio & Baltieo ereftum dotatumque fuilTe a nonnuilis piis Civibus Lucenfibus , conftituto ibi Presbytero, feu Abbatc facri loci Cuftode , ad peregrinos vecipieKdiinj , pauperes , viduas , & orphanos confolan- dum . Tcmpus confcriptae primum Chartac defideratur. Veriim id levi negotio intelligas cx duabus aliis Chartis , quae priori adtexebantur , & quarum poftrema mihi vifa eft archetypum. Ideoque ipfas etiam fub- jungere placuit .

Teuthpalduj, Dcmmulus, aliique pii Clves Lucenfes facram Aedem

fub Sarj£ti Silveftri nomine una cum Xenodechio in

Urbe Lucenli aedificant, circiter Annura 7x8.

IN ntmine Domini Dei ncflri Jefit Cbtifti. Ccngrus nebis aHxilium t/l , dum hi: peregrinamur carnali efficium gerimvs , tefauri^are nohii fupcr tt rram iitilia funt , tit caro nofira mortalis , a rtima ityimortalis . Unde nos Teuthpt.ld eunt gtimanii tr>eus , C^ Dvmmulum , Lionaci cum germano meo , feo & .Aa- p.ild , Wiltfiit , Maurinom , TeuJetaci , Nandulum , Gemitiianum Cliricum , Git- dijahm , recerrentes nos omnis ad aula

wifericQrdie pro noftris , q»am in

hoc fecitlo gffftmus adque gerimus , pre kaw.orem D- « , iZ^ redemtione arsime »o- Jlre , He:clefiam ha fundamentti , fabri- cis , vltiholis , cenftituemus in bonorem hfitt'ffimi D:i Confefftris SanSi Stlve- flri,. .... it Poria beati San£ii Petri , fbi nns vel .fi maigni Siaedochium facere vifi lumus in terra , ^ui novis tx neftra partionem a Teodora.i filio ^ttendam Leetari advinct , in qua fun- dttYAento prcfata Ecciejia /ita efi , idcir- Tom. Vin.

D

co donamus Ecclefie beatt San&l

Silveftti fundamento ipfo una cum Cafa , que Sinedecbo conftituemas cum Corte V(l eito feo omnem intrinficus , fed (^ Balneo , qui novis vicarit e^ ex com- paratienem advinet a Domno venerabili

Talijpetiano ttus una cum futt-

damtntum , ubi ipfe Balneum fitus eft , quamque & per unumque nefltum terra prope Civitate a defignato nemine , idefl Ego Teuthpal cum germanus meus offer-

rui inivi terra modiorum Dariimu-

lum terra mediorum tris in Plaiule in- ter adfinis terra Dvci / in Leonaci cunt germano fuo terra mtdierum quatuor fu- per cafa Borunciuli in Macritula , ^ duas medioi te^ra Maurinus in ^l-

bingo t/iunuald terra modicrutn

trii i» loco ubi Teuthpald dedet fupet filice ; Wdtf.id terra modiorum tris pro- pe Cafa Waltari j Nandule terra modio- rum duo infra Lituro , & totio tnedi locttm ants Cafa Bucciult ; Gcminianus G terfa

35, ANTIJ^IT.

tena (C^ vtnea tffiruit Solldos q»adra- genta / Teudoraci pro terra & vinea Solidts nuaJragenta , ut exinde tirra &

vinea eon y Gudifcalco terra mo-

diorum du» , tris Jeafilarum prope terram Trioni & fcafilunt prope terrula Liu- tuald • liir pro vinea per tinumqnemque nolirttm dedimus Solidos decem , excepta Maurinus , qui dedit due media vinea in SaveUiane , & Geminianus ^ Tett- doraci , qui dedirunt prediffes Selides pre vinea eJf- terra &" o&uagenta Seli- des in auro pro detis titule . Et ita ad- didet anisnus nofirus , ut ad gubernan- dum in peteflmtem Cu/}edis illius Gun- dent Presbiteri , quem inivi ctim comune itnfilie PreiiitffutM erdinavimus , invc- Biatur effe Percgrinus recipiendum , Pauperis , Vidua, & Orfanis confo- landum , -mandatum juxta regule erdine faciendam , d^ pr» nefiris facinovihus Deminam deprecandum , in emni&ui & fer emnia epem u/ufce Sinedoci , fecun- dkm prifcerum Patrum traditienem juxta ojus fententie in omnsius adimplere di- veas . Et bec addimus , ut fi ipfe ^Ah- ias Ctiftus de bac luce ereptus tfi , quem inivi Prierem & gHbernatorem due par- tes ex nevis una cum Monaci ipfi eli-

gerent , tertia pars ex noflris inivi

ipfum u4hhattm ordinandum preUiBum efficium D:i peragendurrt , Nam nulli neflrorum off:rentium exinde in alitfue fubtragater , aut ha nevis minuettsr , nec ttlla inivi poteflatem avear/ius neque in ipfo balneum invafienem facicndam , nec tn nulla res , quas inivi ha novis f>ffer- tum efl , nifi in emnibus , ut predixi- mus , in petcfiatem Sanfli Silvefiri in-

ventatur effe , ^ abfque emnem

tentra ipfam Ecclefiam agere veluerit binc vis remevater exinde vielentiam , &" deftnfiier nen querentis , qued in a- liqte a nes perteneat , contra quam de- talii feu menufculi nefire cortule , qt^am pos ^ eredis nefiris adverfus ipfam

MEDII AEri i6

A fanclam Dei Eccle/iam , vel qued inibi ha novis effirtum efi , aVtquando fpon~ dimus effe venturi pofi fa&a viro dotis carttila D;i compulfatiene corri&us .

Eg» Waltari SanBi Silvefiri

effere in integrum peffidendum clattfura in Celliarie cum vinea cj^ elivas ftu virgarium plus minus medierum dece , eum emnia quidquid infra ipfa claufura B efi cum cultum vel incultum in inte-

grum pre peccatis Sacerdos , qui

inivi erdinatus efi , aiit futurtis effet , borare diveas .

Signum manus Teutpald V. D. D*- naterii .

Signum manus Teutfert fratri ejut cenfentientii .

Signum manus Dommuli tenferbaterit, ^ Signum manus Lcenaci V. D. auteris & conferbatorls ,

Signum manus Petrenaci stn-

fentientii .

Signum manus ,/funuald K. D, idem cenfervateris &'c,

Signum manus Waltarini , qui hes efferuit ,

delf exiguus indignus Pre^

D sbiter tegatus ad Waltarene ubic cartule denationis in Ezclefta SanSii Silvefiri vel ejufque Senedci ficot fuperius legi- tur tefii jubfcripfi .

ripert V, L. uhic Chartule

regatus a Waltarene a hic Chartule d»~ natienis faHa in Ecdefia SenBi Selve- firi vel e/ufque Senedecii ficut fupeiius legitur tefli fubfcripfi ,

Floriprandus Notarius ex autentic» quantum cegnefcere petui fiJeliter exem- plavi abfque j<audt .

In nemtne Domini Jtfu Chrifli , Dunt Dee jtivante EccUfia beati Sandi Sil~ vefiri ftta fuijf'-t ad Perta beati San&i Petri , & per Crifiia^^us heminis cendi- ta, &" per dotis (^ doms tetule cen~ fermata , amer fuperne vertutis meum animitm adcommedavet pro meis facin^

tibuf

37 DISSERTATIO TRIGESJMASEPTIMA; 38

ribt4S ejfero ego Grminianus Deo & ti- A cere quod velueritis . UrtJe accepijfet &

bi Jepe di&e Hecdcfte bctiti Sanili Sil veflri , ideft in primis quatuor modiotum terra ad ,Argilt fuper via ad ^qualon- ga , mediorttm duas ad Tempanianu , modierum duo de terra da Cunichu , ad »4'cu medit^um duo de Jummo Campo da SanBo Martino , Caldaria una Or nile cum catena fumaria , bec iflum pre- dida Ecclcfla quite jure ivi ctefcndas y C^ Httllus de heredis mens htc ipfuru mo- nufcnlum extnde fuhtragi pejjit , & Sa- terdu) inivi confillentis pro meis facinori- kui Chriflum Dominum deprecari diveas . I» nomine Domini Dei & Salvatoris noflri fefu Chtrfli , regnante Domn» no- Jire Liurprand (*) viro eiceltentifftm» Rege .Anno 0 lav» , per IndicJi»nem III. fcliciler . Ctnfla , me ^ttfrid V. D. hanc dit vsndedifje i!p- vendedi , trade- dijftt ^ tradcdi vokis ^unuald , Teut- fald , Ltenaci , Pettenaci , Teutpert , Dommuli , IVilif/id , Nandulo , Geminia- no Clerice , Ttuderaci , ortu meum , qt^em avere vidttr ante SancJ» Silve- flre , qui latere tene prepe Curte vel erte SanSi Silveflri reiiu cafa Domni-

fufcepi a vobis ^unuald , Teutpald , Teutpert , Petronaci , Leonaci , Doinmu- li, Wilifrid , Nanduli , Gcminiano Cle- rico , & Teuderaci , pretium placitum e^ defenito capitule auri Seledas quirt- quagenta , de quibus previdi vobis Car- tula venditienis Jacere , ut ab hodierna

i die aveatis , poff.deatis , & in veflra B poteflate , i^ ficot non crido , «t fi ego

I aut eredis meut vot moleflaverimw , aut da qualtvet bsmint vobis defenfare non pttuere , fpt^ideo vobit cof:pgne"eudupla cendtcionem • qu^iin jjiro vmditianis Car- tula Gairemund V. D. fcrtbere regavi.

•^tium Ltica , Menfe Marti» , ptt Indiciione Juprajcrtpta J;liciler.

Sigrtum manus ^AuJrid vendiiuri ^ reproinifjuri .

Altera Charta fuccedaC iifdem tcM- poribus confcripta , cujus tantumma- do exemplum , vetuftum tamen , fu- pereft. Ex illa habemus, Anno DCC- XXI. dotatum fuiffe nuper exftru- ftum Templura & MonaRerium San- 6li Michaclis extra Lucenlem Ur- bem , ut Sacerdos , qui ibi conftitu-

ei , vel de fili» fevanni, ^ in integrt Di tus fuerit , ejftjium peragat , Vidusm

ipf» orto vebis tradedi pijjcdendum , ttt ab bedierna die aieatis , teneatis , &" in viflra fit pottflatem de ipjo ert» Ja-

I Orphanum , & Paupirem cenfoletur , Egenum ^ Peregrinum recipiat . Ea intcgrae pergamenas textum.

Pertualdus Civis Lucenfis aedem San£ti Michaelis & Monafterium coa- ftituit ac doiat, pracfcripta eleemofyna in Fauperes, Anno 721.

IiV nomins Domini Dei noflri fejt* Cbrifii . Regnante Domno noflro Liutprand Vlro cxcellentiffimo Rc- ge , .Ann» fili:<Jfimo Regni e)us Nono fer Indicfione Qitart* Jeliciter . Omnium Eccleflarum condttor Chrtjlus &■ c. Vnde ego Pertualdo confiderans adque pertra- Bans animum mtum , dum erumpere nen mea necejptate , fed Dei cempuljationc

C) i(i«ft ABno Chiifti DCCXX.

corrtBus ubi longinque Urbe Viduam , Pupillam , & Orfanum pretrgere pro il- le defiderium compUclar, liminibus Bea- ti Petri .Apoflolerum Principis Remane Urhis devotum /uxta placitum Do ad propria remeatus , queque illuc Die de- vetus Jum , ipjo juvantem , ttt virtus permifetit , opem perfici . Idcirce ego Pet- tuald» effere Dto , & tibi Ecdefie bea- C 2 ti

39 A^TIQUIT. MEDU AEVI 40

tt ^.changell Mhhael! , quen a funda- A qui inivi cojlitutus fuertt , ele hac lutc

tnentis , fabrtcis , vtftibulis in honore Chrt/ii Domlni no/lri con/iitui prope do- micellula mea , ubi cummanire videor , quam & ad tjus Monafierium , ideft Curte cur/i fundamento , ubi ipfe EcJe- fia vel M»na/ie>io fita funt , per loca de/i^nata finis Fvffato (Src. terra perte- nente mcdiloca unum , «/?» /ih! ^hbas vel Monachi inivi confificntis ortum vtl pigmentario havirt deheat una cum ter- ra prope Civitate ad Valle modiarum quatuor , Campo ad Qulnto modiorum quinque , Decimas , vineas , (^ olivas , quemque havire videor a4 San&o Pan- cratlo , iir decimas de vineas i^ »1!- Vas , quam bavire vidtor de propria lo- co , qui dicitur Muriatico fttper San&a Petro, Jimiliterque Decimas de emnem laborem meum , tam vinum , quirn gra- num dedit vel mihi Dominus dederit , inivi perfovere debeam ad illas vero vi- nea, qttam nominatim decrevi , adimpli- fe debeas ad gregis equorum , armentg- rum , oviuin feu porcorum , omnia qui nati fuerent a Kalendas Januarias In- di&ione IV, in ipfo fan&o loco idem decimas dare debeas , ^ terra ad ^ri- na, qui mihi a Regia poteflate cenceffa efl in integrum. De cafis vero in pri- tnis in Monaciatico Cafa , qui regitur per Sintarine ^c. pro anime mee reme- dium per dotis tetulo offerre vifus fum , ab hoc dic trado in integrum poffeden- dum/ ita ot Sacerdts , qui inivi cofii- tutus e/l , aut ftterit , pro meis fadmri- bus Dominum deprecari debeat , Ofpcium peragendum , Viduam , Orfanam , & Pauperem confolandum, Eginum, & Peregrinum recipiendum , juxta Dei preceptum , omnium opem ferre non definat . Et fi quis de filiis meis in ~\ ipfo faniio lo:o D;o fervire volueret re- gulariter agere , nulla ei fit contradiBio , qtiid fi minime ex legitimo prolis meas inivi volueret Dto fetvire , & ^bbas

B

D

tnigraveret , qutm ipfum Ccngregattonet» five xAbbattm i^ Priortm tligere ipfe in loco , & nihil initi meis htrtdihus pott/iattm habeas invafiontm faciendi , neque exinde aliquid /ubtragendi , nifi fi a qualibet homine ipfa Eccle/ra vel Munafterio contra ju/iitia poljatus fue- ret a meus proprius heredii hahtas de-' fenfionem , nam non menuiius centra quam dotali ftu tnonofculi mei paginatn numquam me hertdts meus adverfus ip- fum fan£ium virtute aliquand» fpondi- mus efftt vtnturus , fed omnia ficut fo- pra legitut inviclahtliter cen/ervare , Quam dotali CJ^ tr.anujculi mei Car-

tula ttr» 'Nepoti meo di6iante

genitore fuo Petroni JcrTvere cemmenui .

.ATum Luca .

Signum manus Pertualdum auteri & cenfervater! .

Signum manus Filipert filio tjus con- fentienti) .

Signum manus .Anfualdum teflis .

Signum manus Radiptrt V. D. ttfiis .

Ego Rachiprandus Clericus exemplat fideliter txetr,plavi .

Ego Ermimari Clericus hunc exem- plar dt txemplari fidtliter exemplavi .

Terciam Chartam , camque authen- ticam , exhibeo cx eodem Lucenfis Archiepifcopii Archivo depromtam , quae tamen vetuftatis injurias fenfit, ac proinde mulris cum lacunis pro- dibit . Comple£litur & ipfa Xeno- dochii fundationem fiflam Anno DCCLVIJ. fub Perideo Epifcopo Lucenfe, ut ibi Pauptrn atqut Ptre- grini modernis & futuris temporibus pet emnem htbdemadam pafcantur . Hinc autem certo habes , ante diem V. Novcmbris Anni DCCLVL Defide- ne Langcbardici Rcgni habenas non fuifTc conlatas : quod animadvertas velim , uti & formulam intrante Men- fe , q^uae poft Annum Chrifti Mille-

fimum

41

DISSEETATIO TRIGESIMASkPTlMA.

fimum frcquentiflima in mennbranis occurrit , fed

longe vcTuftior cft ,

4«

quam cenfuerit Clarifs. Du-Cangius. Sunt haec verba illius Chartae.

Sicheradus Presbyter, Fileradus, & Alapertus Cives Lucenfes

aedem facram una cum Xenodochio prope moenia Gi-

vitatis Lucenfis conftituunt, Anno 757.

IN notnme Domini noflri . Regnante B Domno noftro Defiderio Rege , */ir.ne Rfgni tjui Dco prepttio Primo , Qif.nto die intrante Menfe hloyembrio , Indi^ione XI. feticiter . In Chrifli no- mine rnaniffii fumus nus Sicheradus

vir vtnerabilis Prefbitev quia\

ptepter Dei amorem fundamintis ,

vefiiboli , ut virtttf admifet in ptopriis

territuriis nofira Ec:le/ra in honore C

ani , Santli Pauli , Sanfii ,An a- i

hire vifi fumus hic prope muro Civitate fjta Lucenfe , uhi omnem fpem noflram

pofuemus ^ ubi & dum pa . , infas

Dti ad nofier Pereteus Epifco-

pus recenditus & intromifjus fuiffet , auxiliante ipfo Redemptore noflro , inivi

Senodo:hium injiituere videmur , o:a-

mus ividem in parvis de res no- D

fira , qua< offerre aci-

piat in primis omnium ntts eftii

Jupra Sichtradus , FHeradus , g^ ^!a- pert effirre videmur Deo , c^ tibi )am

di8a Ecclejia , qtd ad nus eff^et

cafa illas , qui efi fdario , qui novis

bic prepe /am di&a Ecelefia ad

abuirtius , ci^ cum fundaminto uln ipfa pofita tfl , cum Curte fio granario vel omnis fabricis cum fuis edificiis cum pe-

tras vel arberibus vel omnia

qu novis hic in jam di&o leco

ad ipfo Pacifiio uhvintt in integrum . Et ego jam nominattts germanis Siche-

radus tiola in fam di&a tfta

effcrre videor in primis tres in Cajii- liorttm terra mta in loco Ropga , qui tfi ad latere de terra Pertuli fjtnul , <^ caja mea illa in hco Flabiana, ubi

Machinald Maffario re/idere vifus eji , cttm omnia ad ipfa cafa pertinente in

inttgrum & parte mea dt ad

Ronco, qui efi ad latere de terra Per~ forti in integrum . Similiter (^ ego Fi~ leradtts de mea fubjiantia in fuprafcri- pta Dei Ecclefia ojferre videor Ttrra ad Padule , qtti miki da Filiptrt abvi- net , d^" uno modiloco inttr terra & vinea in Faxo cum omnia legnamert

tttendi dcrelivi in fttprafcripto lo-

co Facxo , quantum ad ipfa vinca a ti- tilitas fueret (^ uno modiloco terra ad

^mo prope parte mea de cafa in

Buelli cum Jilva & terra , qui

mihi da Grrmani in Jorte abvinet , & Jervo uno fimul , & reddito de cafa in Terpiriiana , qui mihi ptr dona Domno- rum Regum abui • & ubi y^.tduald re- ftdet , in integrum ftmul & dare vldeor in iam diSia Esclefia jumenta una Vac- ca , una V.txltata , uno Bove , & intet capra< , ptcoras , C^ porcus capitas vi- ginti , fto vero omnis , qtte an nus tum ego cum heredis meus inivi dare deve-

vemus . Con Jimul e^ e^o ^la-

ptrt in predi&a D:i E;cle/ia off.rere vi- deor cafa mea illa in loco Subgruminio ^ ubi Magnulo M^ffario refedet ctm ipfo Magnulo , t^ cum omnis rts ad ipfa Cafa ptrtinenttf in integvum ; & tertia parte de oliveto meo in Verfilia in in- tegrum , C^ terra pvope Civitate ifia . , . , in loco Viniale , & uno petio de terra illa , quam mihi da %4ripal abvinet tn integrum ; & paite mia de Silva in loco , qui dicitur ad Cerro in integrum . Ita emnia ficut Jupra , nus prepter Dei

amore

43 ANTIJ^UIT.

amorc in prtdlifa Dei Ecciefia tradere videmur , fic tamen prgttgenient Chrifto talfter banc Dei Ecclefia aH Slnedo.io int/iituere vidernur , ut aieant / nullu- jq tx nos nequt hertdis nujiris inivi nulta invafionem nec mtnuationem facere divtas nt: per nullo ingenio nallufque dt nus ipfa Dei Ecclefia vel res tfdem pettinentes alivi extraneare poffant , ni/i quis de nns Dio fervientt inivi introire aut effe volutrtt , pote/iatem havtai ini- vi introirt & havitart , & omnia in prediBn Dif Ecclefsa fervientem adque Deo placentem effe diveamus , nnm ut de nulla ividem moleftationem vel devi- fionem facientem . De /ilii vcro mafculi- ni aut de heredes noftros taltter decre- vimus , ut fofl nafiro deceffo , qui ivi introire voluerit cum rebus fuis ad avt- tandum tantum unum de heredis fee de filii nefiros per capud haveant licentiam introirt , ^ talittr in omnihns conftr- vandum ficut Dee apHa funt , i^ qita- liter C^ dt noftras perfonas fuperius bic effe deoevimus , erdir.atione vero facien- di tam nus quam & po/i noflro decef- fe , qui hic dt htrtdis noftris fuertnt tius infitnul fecttniihm Dei placentem co- tnuiiter iir uno confilto facert in prtdi- 6le Dii Smodecio diveamus .' nam nul- lus exiianeus nec ad nuUtts publicis dt-

•vulvantur , nifi in omnibus ne-

ftrorur» vcl de heredis noftros qualiter lupra decrrvimus , C^ tahter aduc hanc fagina dotalium snftituert adqut firmart frtvidiwius ; & quii tx nos aut dt ht- redibus noftrus contra hanc pagina in alice agi prtfumferit , & menime bec Otnnia capitula confervavtret , qualtter Juperius legitur , qui ad nus infcritum eft y cmpcnat pars partes ad illam quis ds nus hec emnla cenfervaveret , pena avre Selidos numere mille , ii^ amittad prtdiBa Dei Ecclefia , vel emnis res eidem pertinentem , ci^ iterum dott ifta iftavile permaneat , & inivi Paupeios

MEDII AEVl 44

A, adque Percgrinos modemos & tutu- I ris tcmporibus per omnis ebdoma... pafcatur, conlulatione acepianc , quia prepter Dei timorem talittr tffe iftitui-

mus . Et hanc pagina dotalium cd

David ifcrivtre rogavimus , ubi & pre confirmationem proptia manus neftra fi- gnum fancle Cruci ftcimui .

^Bum Luca . B *^ Signum manus Sicbtradi viri ve- ntrahilis Preshiteri , qui bane pagina dotalium fieri regavit ,

tjt Signum manus Fileradi , qui banc pagina

Ege %Alapert in anch pagina ad nos fa^a , ficot fupra legitttr , tnanus w,ea propria fubff:ripfi i^c.

In praecedenti Charta nullum cS: vcrbum Monafterii , fed tantiim Ae- dis facrae, & Hofpitalis domus. It quidem in more etiam fuit, Xcno- dochia adjungere ipfis Clcricorum Templis aut aediculisj five Oratoria fine Xenodochio conflruere , & nihi- lominus Reftoribus aut Cuftodibus earumdem facrarum Acdium elccmo- fynam praefcribere in Pauperes ero- D gandam . Qui ver6 ejufmodi Ecdcfiis atque Xenodochiis praeficiebantur , plerumque ex Diaconorum ordine de- fumi confueverunt • Mmiftri quippe, feu O'conomi , erant redituum egcnis diflribuendorum : quae eciam cura Diaconit in primitiva Ecclefia delata eft. Quamobrcm quoties, apud Ana- ftafium in Vitis Pontificum Romano- rum , &. apud Johannem Diaconum in Vitis Antiftitum Ncapolitanorum , & apud alios Diaceniat mentio oc- currit, aut Diaconum Ecclefiae alicui pracfuiffe rcperis , continuo intcllige id genus Ecclefias , unde Paupercs, aut Peregrini , Orphani, Viduae , & Senes , Chriftianae libcralitatis fru- Eias recipicbant. Ex hifcc Caritatis Ckriftianae officinis faltem vignti-

^uatuor

'45 DfSSERTATIO TRIGESlMASEPTlMA. ^g

quatuor Regina Urbium Roma olim A olebantw , Minus reftc , ut opinor.

numerabat. Du-Cangius in Appendi ce ad Gloffar. Latin. Tomo a. Glof- far. Graeci , cx Diurni Romani Cap. 7. Titul. 17. haec verba adfert: Sed Difptrtfatar , ^'«' pro temperc fuerit in taiiem venerahtH Diaconia , pro remifjie- ne peccatotum nofiyorum , omnes D.a.e- nites , e^ Pauperes Cbrifli , qui ihidem tonveniunt , Kvrie eleifon exclamare flu- dtant. Voccm Diacomtes interpretatur ©u-Cangius Pauperes y qm in Diaceniis

B

Non aliud fucre Diaconitae nifi Mi- niftri Diaconiae , qui videlicet fub Diicono alimenta atque eleemolynas pauperibus diftribuebant . Accipe quid habeat Romana Infcripfio in Bifilica Sar.£lac Mariae in Colmedin pofita , apud Turrigium Part. 2. pag. 5^7. de Crypt. Vjtican. & apud Crelcim- benium in Hifloria ejufdem Diace- niae.

HEC. TIBI. PRECLARA. VI R

GO. CjCLESTIS. REGINA. SCA. SV

perexaltat. et. gloriosa. do mina. mea. dei genetrix maria. de. tva. tibi. offero. dona. ego. hvmillimvs. servvlvs. t y v s. evsthativs. inmeritvs. dvx. qvem. tibi, deservire. et. hvic sanct^. tvie. diaconi.s;. dispensa torem. effici. jvssisti. tradens. de. propriis. meis. facvltati

B V S- I N. V S V S. I S T I V S. S C ^. D I A C. P R O. SVSTENTATIONE. X P I. PAVPERVM. ET. OMNIVM. HIC. DESERVIENTI VM. DIACONITARVM. OB. MEORVM. V E N I A M. D E L I C T O R V M. &c.

In Charta Lucerfi Anni DCCXXIX. quam dedi in Diflertatione IV. de Gffic. Dom. Rg. germani quidam Dia- eoniam in fufceptione Peregrinorum fieri exoptant . Supra etiam vidimus ia Charta Lucenfi Anni DCCXC. Jace- bum Dia-.onum in Ecclefia Santit Vtta-

iis, cui Xenodochium appofitum e-

raf, confHtutum fuiffe ReBorem & gubernatorem . Ejufmodi Reftores, Dia- coniae alicui Romae potiffimum prae- pofiti , Cardinolfs Diaconi appellaban- tur, uti in DifiTcrtatione LXl. de Cat- dinal. adnotabo. In aliis tamen Ur- bibus nihil referebat , Diaconus ne, an Presbyter ejufmodi Oratoriis fiv«

Xeao-

47 A-NTIQUIT. MEDII AEVl 48

Xerodcchiis praeficereturj Suppeditat A Et faHe. ex fornnula bonae memorlae ^

mihi Lucenfe Archivum in hanc rem Juculentum teflem , Chartam videli- cet Anni DCCLXlV. in qua Anfal- dus quidsm Aedem facram in ipfa Lucenfi Urbe a fe cocItru£lam fate- tur , ut otnni tempore per tinemquemque htbfiancdam /« dorr.o praedii^ae Eccle- fiae ed thenfem di\ode(ir»'-,Psuptrts & Pcrepyini txcipiatttur^lT\\m, Rattradae SarQimoniali pcft obitum fuum jus patronatus tribuit, hcc cft, jus re- gsndi , gubernandi , uJufruffuaKdi , & oydinationem de Puslytero vel de Dia- cono facier,df in ipfa E.clefia . Sacratum vero dicit Oratoriuin - illud per bortae mer/7eriae Peiedeum Epijc^pum .' quae verba indicare videntur, jsm fubla- tum e vivis Epifcopum hunc. Ughel- lius in Lucenfium Epifcoporum ca- talogo Tom. prim. Lal. Sacr. Pere- deum Epifcopum ignoravit. Tum in Appendice ad Tomum quinftum, An- tinitem ipfum con^tremorans , viven- lem fecit Anno Chrifti DCCLXXX.

B

uti &-/)in Antiquitatibus Eftenfibus jamdudtiro ■.monui , deduccndus mini- me eft Peredei Epifcopi obitus. Jam iilum vidimus in fupra allata Char- ta Anni DCCLVIL Epifcopum Lu- cenfem. In Archivo ejufdem Archie- pifcopii is itidem occurrit ^nno VI. De/iderii , & IV. ^deUliis Repum ( hoc eft Anno vulgaris Epochae DCCLXII.) die Vlll. Decertibris , Indiclione I, Ad haec reperitur idem Praeful vivens in membranis Anni DCCLXV. & DCCLXVI. Denique vifuntur ibidem poftremae ejus tabulae fcriptae ^nno

IV. Careli Fransorum & Lan^obardo-

rum Rcgis , die XVI. Martii , Indi- aione I. h6c efl Anno DCCLXXVIIL Quibus pofitis facile intelligimus , ipfius vitam protrahi poruiffe ufque ad Annum DCCLXXX. ab Ughellio memoratum • aut faltem ipium ne- quaquam e vivis recefliffcj quardo confcripta fuit Charta, quam nunc produco.

Anfaldus Teupaldi filius , Givis Lucenfis , Orarorium SanStae Mariae

in ipfa Civitate condit & dotat, conRituia in Piuperes elee-

mofyna per fingulas hebdomadas-, Anno 764.

IN Dei ncmine-. . Regna>*te Domno ncftro Dtfiderio Rege, .Anno Re- gnt ejus Stptir/io , ^ fiiio t/us idem Dcmno ncftra Adel/his Rege, v/««o Regni ejui Qtiinio , XVII. Kalendas Fe- bruarias y pcr Indicliene Secunda. Ma- nifejium ej] mibi v^njald filio bone me- tniYie Teupald, quia pro ttmedium ans- tne rrfe anu hes ennos a fundamentis fa- tfici.' conjiruxi Eccle/iam i» honere Dci , C^ ieiate Sancle Marie fewper V.rginis in fundetntrito de cafa h^bitaitiinis ne- Jire: hic: infia Civitate ijia Liicenfe in mea piopria pcrtione , i^ per hoT-? ^^ jaaorie Pereaeo Epi^fiqpo Jjuf^ta .efi ipja

D Dei Ecclefia. Nunc vero per prefentem Cartolam judicati , feu dotfiliam, dejpen- Jare previde» de omnibus ipfjs tebui meis jn tali tenere , ut dum ege advixero , omnis res mea ia tnea fit pott/iate ite- rum judicare , vindete , donare , & in cmnibus dejpenfare , qualittr veluero / pofi deceffu meo quidquid C^ omniius tehus rtieii non vihdata , aut t>on dona- ta , vel quolihet ordlne adhuc non judi- Cata temanleiit a me , volo , ut omnia ^ Jive (afa habitatienis t»ee cum funda .... ipja Dei Ecdtfia, fuperpofite tji Cur- te . ; ,. . Oitis X terris, vineis ^c, omnia i», iijitfgraf Mt dixi f quid^uid ame tte-

runt

49

DISSERTATIO TRIGESlMASEPTmA:

rum injutiicatum remattferh , fit in po- te/late f»prafcripte Eccle/ie , & Mona- flerio San&e Marie &c. in tali ttnore , itt fi Rattrada Dei Ancilla, farenta

mea , ^ filia auendam fuper de-

eefju ynfo in ejus fit pcteftate ipfa

Dii Ecclefia , & Menaflerio San8e Ma- rie , ^ omnia fuprafcripta , quas fttpe-

riits & de ipja Dei Eulefia

rcgendi, gubcrnandi , ufufruttuandi, & ordinationem de Presbitero vel de Diaconam faciendi in ipfa Ecclefia,

qualiter tne De terras vere , vel

ancillas feu a(diones meos , tali tenore Jecerne , ut omnes in mea fint poteflate

in omnibus faciendi quid •volue-

ro. Similiter (^ fi )am di&a Rattrada Dei t^ncilla fuper deceffu meo vixerit , omnes ferves , ancillas , Jeu aldiones meos , qui adhuc a me non judicati remanfe-

rint , fimul Ipfi homines ah/olven-

di De ordinaticne vero eidcm Ec-

'elrfie fitc infertum , ut Presbiter , aut Diaconas , (jui a me , vel ab ipfa Rat- trada poft mco deceffu ividem fuerit Re6tor , ordinare omni tcmpore in ipfo Dei Monafterio, fi fuper nos vi- xerit, per unaquequc ebdomada in cafa prcdifte Ecclefie infra hanc Ci- Vitate ad menfa duodccim Pauperes

& Peregrini d^ qualiter hoc a-

dimpleverit , aut cffi:ium Qr luminaria

vel elteme '^ynam in mea fint

peitflate ( Reliqua defiderantur. )

Alibi in hoc ipfo Opere geminas alias cjufdem argumenti Chartas ad- fersm , ex quarum prima Anno DCC- LIX. conlcripta deducirur, conftru- ftam fuiffe a Grcgorio filio Mauricii Aedem facram fub vocabulo Sanfti Donati in loco Afulari , ibique Re- ^torem conftitutum Preshyterum , ftc tamen ut abjqtte ulia femina ibidem ha- bitare deieat , & ptr fin^ulas hebdema-

■50

B

das quatuor Peregrines emni temtore die uno pafcere debtat . In altera Charta fcripta Anno DGCLXV. Rixfolfus «- nus mineribus Presbyteris [ccnfentiente ^ Ut is ait , mihi Domno patre meo Re~ gnclfo ^Abbate ) Oratorio San£1:ae Ma- riae, & Sanfli Donati , a fuo paren- te conftrufto, multa largitur, & Fre- sbyterum Reclorem ibi ftatuit , qui pet emnem feptimanam tribus diebus viginti quatuor Pauperibus prandium exbibeat.' prandium vero tale fit : fcaphilum ( men- fura frumentaria ) grani , undc fiat pa- nis codus , & duo cengia vini , (^ duo cengia palmentarii ex faba O" panico mixto , bene fpiffo , ^ condito de unilo aut de olee . Et quandoquidem Caro- lus Magnus, uti in Lcge 6^. Lan- C gobard. Part. II. Tomi L Rer. Ita- j licar. pag. loi. habetur, decrevit, ut j Epifcopi i^ ^bbates per Xenodochia & ! Monafleria eorum , Hofpitale , ubi anti- quitus fuerit , faciant , &" fummopere cu- rent , ut nuUatenus praetermittatur ; a- liafque idem Auguftus Leges promul- gavit pro reftaurandis Xenodochiis , Pauperibufque rite rcficiendis , quas Lotharius I. Imperator, ejufque fi- lius Ludovicus II. confirmarunt: pro- pterea Ambrofius Lucenfis Epifcopus Anno DCCCXLVII. Xenodochiura Sanfti Columbani, fitum prope moe- nia Civitatis, inftauravit ad falutem animarum Domnerum noflrerum Hlotha- rii Imperatoris & Hludcwici Regum , mcmorans ctiam facram juffionem Im- perialem hac dc re, fimulque confti- tuif , ut femper tribus diebus per fingu- las hebdomadas ibidem duodecim Pattpe- res pafcerentur. En Chartam ipfam ex autographo exfiftente in praelaudato Archiepifcopii Lucenfis Archivo, de- fumtam .

D

TcM. VIU.

B

Infti-

51

A^TIQVIT, MEDIT AEVl

5*

fDmtutioVfeorirtccleilae & Xenodochii San£li Columbani, kB.z ab Arr.brQfio. Epifcopo Lucenli, Axino »47.

I2V Dei nomine. R^^nante Domno no- ftro Hloihario Imperatore Augu- fto , ^^nno Chrijlo propitio Jmpffii ejui, poflquam itt Italia ingrt[fus eft , Vigeli- wo Q^tinto , Pridie N>nas Maj^i , />*• diclione X. In Chrifti finmine e^o Am- brofius gratii Dci hu»}ili.> Epifcopus Ituius fanle Lucane Ecclefie. Mani- jtfta caufa t/i mihi , quia dum facra juffio Imperialis nos ap^nofcentem de quibufdam Senodochiis rc/iaurandam , ac i» Dei laudibus eltvandai elemo/inas di- flributndum y unde ad falutem anima- rum Domnorum noftrorum Hlotharii

Imperatoris , & Hludowici Regum

prcficiatuY falutem augmentum , ideo .... ttna cum confenfum Sactrdotum tneorum de Ecclefia San&i Columbani , ejuod efi Sinodochlo , fita prope tnuras iflius Ci- "vitatis Lucenfe , pevtenens Ecclefie Epi- fcopatui nofiro SaniJi Martini , ut ma- gis ao magis in Dei omnipotentis lati' dibus proficiat, propterea te ^lipertum Presbiterum ncftrum , filio quondam ,/f- liprandi in prefatam Dei Ecclcfiam San- 8i Columbani , C^ in omnibus cafis &" rtbus ejus , ubicumque ad eam pertinen-

tihus , Reclorem ac gubernatonm

C^ conftituo omnibus diebus vite tue a- hendi , rtgtndi , gubtrnandi , meliorandi , ufumfruBuandi , officium Dei per tuam difpofttionem die noHuque in eadem Ec- cltfta reilo moderamine efficiendi , Sc fem- per ter diebus pro fingulas ebdoma- das ibidem duodecim Pauperes pafce- re debeas , ficuti ftatuta inftitutionem antecejforum meorum preordinatum eft mes diligentijfime adimplendum , ad fufce- ptionem & refeclionem Pauperum , pro faluttm &" tedtmptionem animarum prediilorum Dominorum noftrorum , fic

B

D

tamen , ut dum Gumpert.a Dei Ancil- la, quondatn! Ropprandi Preibtttri , ad~ •vivere meruerit , in prefatam Sinodocbip San&i Celumbawi re(edere , & uhi tu refedebat , ibidem Dto ferbitndttm, Sx. ipfos Pauperes ibi recipiendum & gu- bernandom , ficut confuetudo do<.eC cos pafcendi : t^' rebui tiffem EcJcfic, ditm advixeiit^Rubttnandi^ /"«"■■^V Pofi vero ejus deceffo i» aliii onnibus , ut fupra legitur , adimplere & ohferba- re debeas . Nam fi tg» "vtl quijcun.quf fucctffores meos contra hanc ordinationem aliquid agere aut difrumpere quefierimus , dum ita adiiKpletum & lonfetbatum fue~ rit , ft:ut Jupra ligitt^r ,, & fic non per- miferimus quieto ordine permancre , ficut ftatutum eft ; promitto me ego cum fuz- ceffores meoi corr.ponere tibi ^lipertum Presbiterum argenium SoUdos duocentos ^ & prefens ordinationom firmam & ftn-' bilem permaneat ; quam Petrum Cleri- cum Notarium Jcribere rogavi.

^JIum Luca .

Ego Ambrofius Epifcopus in hanc hordinatiho ad mt facla Jubjcripft .

Signum )$^ manus Ghirperti filio bo- ne memorie [Vifiriperti ttftis .

Ego Teufridi Notarius rogatus ad u4m- brofius Epifcoptts me t:fte fubfcripfi .

Ego Flaipertu CUtico rogatus ad .Am- brofio Epifcepus me tefle fubfcripfi .

Ego Teudimundus rogatus ad v^mhro- fio Epifcopus ttie tefte Jubfcripfi.

Ego Uppertus Diaconus rogatus ad.Am- brofio Epifcopus me tefte ju/?lcripfi .

Ego Crtftianui Presbiter jubfcripft .

Ego Teudilafcius ^,chidiaconus Jub-

fcrip/i .

Es_o Danihel j}*:hipreshiter fubfcripfi, Ego Godiprandus Presbiter Ju'-^c'ip/i.

53

DiSSERTAliO TRIGES2MASEPTIMA .

Ego Rapprandm Preibitcr fubfcripfi .

Ego LanfridHS Ptesbittr fuhfcripft.

Ego ^Aipertus Preibiter fubfcripfi .

Praecipue vero Majoribus noftris mos olim fuic, Hofpicales hafce ae- des in Peregrinorum commodum at- que fubfidium condere ubi fluvii fine ponte, & juga montium a viatori- bus fuperanda erant, Ac propterea Ludovicus II. Auguflus in Capitula- ri fpeftante ad Annum Chrifti DCCC- LV. atque a me primum edito Part. II. Tomi I. Rerum Italicarum in Ad- ditamentis ad Leges Langobardorum , Lega^os & ipfe, feu Miflbs per I- taliae Rcgnum direxit , Abbatibus in eam rem praefertim dek£tis , man- dans , ut Monaft-ria Monachorum & Puellarum v;fitarent, atque inter ce- tera inquiens : S^^nodochta autem ficubi quae junt negleafa , ad priftinum /iatum rewcent . Hojpitales vero Pauperum tam in Muntonis , qi i-n & ubicumque fuif- fe nofcuntur, plenster ^ dtligenti cura reflautentur . Cur in montibus conftru- 6^a fuerint pia ifthaec donr.icilia, nul- lo negotio intelliges. Nam quum fer- reis illis temporibus rariores, qu^m nunc, in altis montibus numeraren- j

54

tur domus; & contra ibi inhofpiti falrus ac fylvae abundarent: infelices Peregrini nuUum hofpitium iilic na- £i;i in via, coafti fuiffent fub dio , ferifque expofiti nociem ducere , ac non leve difcrimen vitae fubire. Rur- fus ad fiumina pontibus deftituta , IJ quando ex pluvia, nivibufque folutis intumefceret Fluvius, confiuendum e-

B rat vjatoribus, atque idcirco Chri- ftiana Milericordia fuadebat , ut in loco difficili praefidium illis parare- tur. Quamobrem ibi potillimum con- fulebant Majores noftri Pauperum , immo etiam reliquorum itinerantium neceflitati , five conftructis ibidem Alonafteriis cum Xenodochio , five fo- lis Xenodochiis una cum Oratorio dotatis ad hofpites reficiendos. Iftius pii moris exempium praebebit nobis Ludovicus Pius Auguftus, qui Ho- fpitale domicilium ad Peregrinorum re- ceptionem enatavit , & uberrimis redi- tibus dotavit in Monte Cinifio . Id conftabic ex Lotharii illius Filii Di- plomate, quod non fine mendis nunc profero, acceptum cura Excellentifs.

D. Comitis Ludovici Caiffotti , primi Praefidis Taurinenfis Senatus.

Monafterii Appatiis traditio fa£la a Lothario T. Augufto NovaHcienfi

Coenobio, ejufque Abbati Hildrado, pro Hofpitali Montifcinifti,

quod idein Auguftus e Monachorum Novalicienfium

jure difiraxit. Anno Ch. ^25.

IN ncmine Domini Jefu Cbri/li Dsi eterni . Lotharius Auguftus invi- iiiffimi Domini Imperatoris Ludovici Filius . Confiat entm nulli tt-oitalium propriis meritts aliquid boni in ha: mi- ferae mortalitatis peregrinatione confequi poffe y fed cum liqui^o cundis pateat , omnia rerum temporalium a Deo bona gratif nebts effe donata , di^num eft , «» ita pie prudenterque tra£Ientt*r atque

difponantur , ut per ta perennrm ani- mae noftrae faluttm valeamus D:o pro~ pttio nancifci . Igitur comperiat cunHo- rum fidelium San&ae Dei E::U/iae , feu noftrorum flrinuitas , quia dum ad Domini &" genitoris noftri Ludovi^i Se- rtniffimi atque religiofifftmi .Augufli fa- crolanSIum voium in Montecinifio quod- dam Hofpitale in bonort Dotjini Dei ac Salvatoris nojlri Jeju Chrifti , feu D z & bta-

55

ANTIOUIT. MEDil AEVl

tit beatiffiynat fimper Virgtnis Mariae A ad Peregrinorum receptionem , eo ja- bente ^ fuerit conJiru3uni , veluit tanti illud rerum propriaruryt fubftanti^ lo:u- fhtare , per tfuam fufficerct diurnus pau- fermn Chrijli cencurjus tolerari . Sed (um eumdem locum talium rerum copiA , ^uae t[fe»t ipfa propinjuitate aptiora , vellet honorare ^ •volente Domino & ge- nstcre no/iro Ludovico otoricfrffimo Im- B peyatore , Jub Monafterio noftrac pro- prietatis , quod vocatur Novelicium , de neftro patrimonio Regalia fa&a in praefatum licttr/i per nojirae cndoritatis Praecepiuru confitmavimus . Sed ut hoc Jan&um ac vetterabile Monafterium , tn htnore keatifjimi Priacipis ^poftolorum Petri fundatum , nullam miffarum verum pateretur jaBuram , Jed potiere gratula- retur dipnae recumpenjatienis munere , Monafterium quoddam , quod Appa- nis nuncupatur, id ipfum in ejufdem Principis .Apeftolorum honore conftru&um <^ prcprii jurijdi&iene ad hoc Jupplen- dum ibi reddidimus , confiderantes , ut Juh unius .Abbatis regimine utraque Mo- nafteria regulariter Deo militarent, Hiis ita geftis , placuit noftrae Imperiali ex- tcllentiae precibus venerakilis viri II- dradi horum Monafteriorum Patris faventes , ut memoratum Monafterium , cujus vocaMum efl u4ppanis , Priori Menafterie Juo Novelicie , cum emnibus rebus atque appendiciis Juis , Jufte fihi pertinentibus , per noftrae auBoritatis Praeceptum confirmaremus ,• quod & nos ita feciffe cmnium fidtlium noflrorum tegnefcat fagacitas . Praecipientes ergo Jlatuimm , atque per hoc noftrum Cae- fereum Pracceptum cenfirmamus ed IQo- valicium Mer.afierium , Refferejque e- jus , qui fuerint per tempora, in recom- penfatiene fupra memeratum Hofpitale fub jure Monafterii Nevalicii & noflra proprietate , cencedimus ad praedidam nfssJfitatcM Monajleriftm , ^asd vecatur

%^

^ppanis , cum emnibus , ^uae ad illud rite pertinere nojcumur y ut atnodo ^ deinceps in jure ipfius Monajlerii Jaepe nominati , ReBorumque e)ui , fcrpetua ftabilttate in Dei nornine r/iantat , ipfi- Jque Dei Jamulis utrobique dietim de- gintibus prcfi-.iat in augmentum , quali- ter pto communi Jalute Dei mifericor- diam jucundo animo valeant exorare . Ut autem hoc noftrae conprmationis Prae- ceptum ab omnibus credatur , & melius per Jutura tempora cenjervetur , rr.anu propria , ^ annuli noftri figillo Jubter tllud decrevimus effe muniendum ,

Signum Lotharii gloriefifftmi

.Attgufti .

Locus Sigilli tjt cerei dcperditi.

no ,

Ghuitardus ed victm Vitgarii fcripfi ,

Datum XVI. Kalendas Martias , %An-

Chrifto propitie , Imperii Domini

Ludevici ferenijfimi Imptratoris Vnde-

ctmo , Regni Lotharii gloriofijftmi ,Au-

gujii Indi-

£iione Tettia.

t/^Bum Mitrinco ex Palatie Regio in Dei nomine feliciter . ^men .

Uti Sanftus Bernardus Menthonen- fis in Monte Jovis (nunc il gran Satt Bernardo) ad tranfeuntium commodi- tatem , Auguftae Practoriae circitcr Annum DCCCCLXXX. Xcnodochiuna tam egenii quam opulentis Jabricavit , ita & in aliis hujufmodi locis idena a Chriftiana Milericordia praeftitum , Quem pium ritum aemulantur nunc Turcae ipfi , hujufmodi aedificia ex- citantcs in percgtinantium , five ircr facientium fubfidium , quibus nulla alia diverforia forent. Poflem exem- pla hujus ritus ex univerfa Italia col- ligere. Sed juvat in una hac regio- ne, quam incolo, eadcm oftendere. j In agro Mutinenfi ad fluvium Scul-

tennam

57 DISShETATlO TR

tennam (quo nomine is adhuc a mon- tium habitatoribus donatur, quum planitiei incolae Panarinm appelient ) Sanftus Anfelmus Nonantulani Mo- nafterii fundator, ut fupra vidimus, Hofpitalcm domum fub nomine Sandi %/Imbropii excicavit, cujus nulla nunc veftigia fuperfunt. Ad fiuvium Ga- bellum , nunc Secchia ^ in agro Re- gienfi conftitutum antiquitus fuit Xe- noilochium Herberias perquam opulen- tum , quod adhuc vigef. Rurlus apud nos via eft , quae Saxolo ad Garfa- gnanam ac Tufciam per interpoficum Apenninum ducit . Illic in jugo a vetuftis temporibus excitata fuit una cum Templo domus hofpitalitati fa- cra , quam Kojpitale San&i Peregrini adhuc nuncupant , reditibus tamen cunftis, atque eleemolynis ex iniqui- tate temporum in Reftoris Laici u- tilitatem nunc cedentibus, non au- tem in Fauperum alimentum , quibus a pietate Fidelium fuerunt deftinati & adhuc deftinantur. Fraxinorenfe quo- que Monailerium in iifdem montibus additum fuit a Mathilde magna Co- BfiitifTa ejufque matre Beatrice, ibi-

IGESIMdSEPIlM A . 58

A que par eft credere , hofpitalitarem I in ufu fuiffe. Praeterea ab agro Re- gienfi alia via eft , quae per Cerre- tum & Ligonchium, traje£lo Apen- nino , in Garfagnanam defcendit ad Silanum. Utrinque pone jugum mon- tis exftrufta olim fuere Xenodochia, quibus adhuc eft nomen Hofpitaletti , ibique Caritas exercetur. Sunt & a-

B lia in Mutinenfium montibus loca, quac non munus, fed nomen hoc re- tinent, appellata nempe Hofpitaletti . Ita Bononienfibus eft via, quae per Apenninum ducic in Piftorienfem a- gruHi , ibique etiam durat Hofpitalet- ti vocabulum, illud fortaffe, cui ce- leberrima ComicifTa Mathildis mul- tos fundos in beneficium Peregrino- rum contulit. Videant eruditi Bono- nienfes, num ad ipfum pertineat Char- ta, informis tamen , ab Henrico IV. Augufto, non tanquam Imperatore, fed tanquam ejufdem Machildis he- rede, ut is contendebat, fubfcripta, & figno Crucis manu ipfius Impera- toris exarato firmata , quam olim Pi- ftorii in Archivo Monachorum Val-

D lis-Umbrofae legere mihi contigit.

Decretuai immunitatis conceffum Hofpitali pofito juxta Renutn

in Curte Marchionis, ab Henrico Rege V.

Imperatore iV. Anno iiiS.

IN ntmine Domini Dei eterni . Hen- ricus Dei grati* Romanorum Im- peralor Auguftus, Imperiali clementia frectbus Tei^^t venerabilis Presbyteri commotu! , Prectptum , quod appcilant Bannum , emifit (uper domo venerabi- li , ho: ef}, Oipitali , que conflrucia tjl jttxta Renum in Curte Marchionis , ut i» emmbus tebus , quas Comitiffd Ma- tlldis eidtm vmerabili domui la*gita e- tat y vtl in futurum ei poffint adquiti , eb omni in/uria permaneant inleja at- Jae inviolata . Nic vero quifquam ho-

minum publicarum faffiomm exa&orum aliquod ah ea petere vel percipere au- E deat , nifi illi Imperator ipfe nominatirn jubeat . Q^iod fi qua forte perfena pu- blica ftu privata centra prefentis teno- rem aliquod injuriae jam didae Domui intulerit , vel aliquid ab ea publice fan- Hienis nomine ttntaverii txi^ere , cen- tum Librarum auri eptimi pene fit ob~ i noxiu> , cujus dimidmm quidem nofirit fcriniis , dimidium vete jam dille v«- nerabili demui perjoliiat ,

t/f^utn

59 ANTl^UJT.

.j^Bum iit lcco Bonbtano , sAnno ab Jncaittattone Damini noftfi Jefu Chrifli MtUefitmo Cente/imo 0 Tavo Decimo , XI. Kalendas Jilii , IndtBione XI. fe- liciter , Intetfuerunt tefles Corvelus de Feri^nano , cJ> Semfinellus filius tjus , €?" U^ixpne filio Raineri , CJ- Vbtrtus de Bibiano , <^ Vbertinus nepos ejus , & Vbertintts de Siviliar-a , C>' Brunet- tus , liS-' Jocns de eedem loeo , €^ Me- lus de Cafitliene, i^ Safolo , &" Gitli- ^one de Gato , ^ alii quamplures ibi interfuttunt .

MEDJI AEVI

60

+

B

Ego Gernerius Judex cffui ^ fub' fcripfl .

Ego Girardus Judex dr' Notarius in- terfmi , c^ per juffiene fuprafcripti Hen- rici Impera:eris , qtti iftum fingnum Cru- cis fecit , fcripft .

CommemoraC Henricus anteceden- tem Chartam Mathildis Comitiffae, qua pro eadem Hofpitali aede Ban- num Imperiale emiflfum fuerat. Hanc autem , uti & praecedentem , quia in praelaudato Archivo Piftorienfis Ab- batiae San£li Michcciis in Furcule Monachorum Vallis Umbrofae inve- ni, apponere heic flatui.

Mathildls Gomitiffae & Duciflae Tufciae donatio fafla Hofpitali San- fli Michielis Archangeli de Bumbiano, Anno ic>8.

I2V «omine Domini ncflri Jefu Chrifli. ^nno ab Incarnacicne ejufdem Mille- fitno Nonagefw.o OHavo. Regnante Im- perator Henricus F. Idus x^ugufti , In (dtBione VL SanxJo autem Ofpitale , quod eft conflrucJum ad onorem Dei & beati Mich> eiis i/fr.hangeli , fltum in loco Bum biano , ubi dicitur Plano de la Curte pro pe Reno , Ego Domna Matilda Duc- catrice pro timore Domini , & reme- dium anime mce , vel abluentis peccati tnti , que cemmifl , t^ pre anime Boni- facii Marchione genitori meo , & Bea- trice matris mee , concede feu offero vobis Donato Presbytero , &" Girarde Mena.ho a parte preaiBo Olpitale , feu in veflris fuccejforibus , ad jure eidem C^piteli idem locum d^ plano , ubi edi- ficatv.m eft , con juges quadraginta & eHe de terra kona laberatona , idtfl manfllus quatuer in circuitu predifii 0- fpitalis ; i^ de alia Stlva Bonbiano babeant miniftrateri OJpitali bius pa-

fcendi gregif , & lignis , & feno fa- ciendi , quantum oportum fuerit ad pre- fnt» Ojpttale , in jam diclis tebttt qua- itttr juptrius 1'gitur. Concedo &" offsrg tgo piediila Domina Mutilda e&dim ra- cione , ut 0,pitale fiant fub jugum San- Hi Petri , cu;us eft p<oprietas , ho: vt- delicet obfervandum , ut nullus Bolo- nienfl Epifcopus tetlat bonis de Ofpita- D /* •• ^ fi tollrrit , revertat in meam po- ttflate . Q^ti autem jam di&as res , qua- Itter Juperius legitur , cum fuperioribt4S & inftrioribus atque cen ingrtffibus (^ acceffionibus C?" affinibus fuis in inte- grum , taiiter a prtfentt die & hora per bant paginam offcrfionis mee in ve- bis predffiis Donato Presbyter , &■ Gi- ratde Monatbo , veflrijque fucctfferibus

a parte Ojpitalt tnaneat ,

& perfiflat poteftatem , ad habendum , tenendum abjqut cmni contradidionem meam , meerumque fucttfforum . Et infu- per Jportdeo atque premitto ego prediHa

Matil-

I

6i

DISSFRTATIO TRIGESIMASEPTIMA,

MatilJa vebis nonttnato Doncto Pre- sbyter i^' Glrafds Monacho g parte O- Jpitale lupralcripiis rtbus omni tempore ab omni hamine drf^nfare jufla legeni , dampna litis omnia fubflinere .• quod fi ad defenfan^Jurn mitiime fecero ^ aut con- tra hanc eferflonem per ^uodcumque vis in^emum a^tre aut caufare prelumpfero , vel ft agentsbus confentientes futro , tunc pr(,mitio componere Lihrai tfuintfuaginta Jenariorum L-tcenfium , C^ prfl penam Jolutam banc paginam iffcr/ionls mte omni trmpoie in /ua rnantat firmiiatem , ^lum in P.ato Fefcofo f liciter , in frejen.ia Bernardo E^ifcopo feliciter .

€t 1

Ssgnum

J-4

manus ego predi-

Sa Matilda , qi*e hoc fieri rggav! , & infuper jubeo atque precipio c^ juponem facie , ut nullus bomo audeat foJare, neque furtum facere , aut ullam cfftnfio- nem factre ad /am diSio 0/pitaie. Et quicumque hoc non obfervaverit , fciat fe compofiturum Libras quinquaginta nemi- ue pene .

Signum manibus tjt ^Jt ijt jjt »Jf )J« ^lbetto Comite , & Raginetius filius quondam Bulgarelli , tS^ Corbole , c^ ^lbetto filio Maginfitdi , (&"~ Safolo da BtbiantUo , f^ Ubcrto de Stangno , qui togati funt tefles .

♦Jt TSJjmque ^rdirico Judice tefle .

*Jt Ego Gosberto Notarius fubjcripfl ptft tradita complevit .

Vide etiam Epiftolam fcptua^^efi- mam quartam Codicis Carolini , in qua Hadrianus I. Papa Carolo Ma- gno Francorum & Langobardo: um Regi commendat Monaflerium San&i Hilarii Conffjforis Chrifli in Calligata , una cum Hofpitalibus , qui per colles ^Al- pium flti funt pro fufcept'ote Peregrir.o- rum , ut in cmntbus pro Monachorum Deo

B

D

E

fervitntiiim laudibus atque fufceptione Pe- regrinoruM, /u/iitiam illic confervare di- gneiur , & invaflonem , quam Gundi- brandus Dux Civitatis Florentinae in eodem Monaflerio ingtrit , emendare ju- beat . Uti ver6 innui in Libro de Ca- ritate erga Proximum , barbaricis Saecu- iis minime in ufu fuiffe videntur pu- blica Hofpicia, qualia hodie apud nos exftant, five Diverforia, ubi coena- rent & cubarent fua pecunii Pere- grini. Caruerunt iis anriquiores Grae- ci & Romani primis ab Urbe con- dita Seculis. Hofpicia tunc apud a- micos quaerebantur. Ea de caufsa in- ftiturae teflerae Hofpitalitacis. Veteres enim, ut ait vetus Thebaidis Scho- liaftes , quoniam non potetant omnes fuos hofpites nofctre , ttfferam illis dabant , quam illi ad hofpitia reverfl oflendebant praepofito bofpitii . De hifce Tefteris Thomafinium vide plura fcribentem. Deinde paullatim Romae , ac aliis in locis inftiturae fuerunt publicae Cauponae, five Tabernae meritoriae, fordidae plerumque, in quibus iter agentes & hofpites excipiebantur . Ea- rum meminit Plautus , meminerunt & alii, inter quos praecipue recen- fendus Julius Maternus Firmicus Lib. 4. cap. 15. Aftronomic. ubi de Ve- neris ftella haec ait : Si in dejtclis lo- cis fuerit inventa , faciet Hofpites , Po- pinarios , Tabernarios i^c. Haec ille Seculo Chriftianae Aerae Q;jarto, fub nomine Hojpitum defignans Caupones, unde poftea Italica vox Ofle ea figni- ficatione emerfir. Verum fubfequen- tibus Seculis pauca publicorum Ho- fpitiorum extra Urbes veftigia inve- nias : quod indicio efle pcflit, tunc rara ea falccm fu.ffe. Irique nobis e- tiam perfuadeant verba Caroli Ma- gni in Capitulari Anni DCCCII. Cap. zj. Tom. prim. Bjluzii. Praecipimus, ait, ut in omni Rcgno noftro neque Di-

vtf

6i ANTIOUIT.

ves neque Pauper Pereorinis Ho/pitia de- negfire audeant : idefl f:ve Peregrinii pro- pter Dcttm ambulantibus pir tevrarn , ft- ve cudibet iteranti . Propter amorem Dti , & propter falutem finimae jfce , teihim & foctiy» Cj?' a<3uam nemo illi deneget . Alibi in eifdem Capitukribus Ho- fpitalitas enixe commendatur. Non ait Carolus , hofpitium Pauperibus tantummodo concedendum . Ait cui- libct iteranti , ideft itir.sranti tam di- viti quhm pauperi. Si Hofpitia, quae nunc QJierie appellamus, in ufu fuif- fent, illic divites faltem fibi quse- fiflTent requiem & cibum . Idem Ca- rolus Magnus in Lege Langobard. undecima mandat, ut nemo praefumat ad nos venienti Man/ionem ( ideft Ho- fpitium ) vetare . Et quae neceffarsa funt , ficut vi.ino Juo , ei vendat . Quam Le- gem ita explicat & confirmat Pippi- nus Italiae Rcx ejus filius Lege fex- tadecima inter Langobardicas : De E- pifcopis , ,/fbbatibus , & Comitibus ; jeu Vaffxs Dominiiis , vel reliquis hominibus , qui ad Palatium vcnlunt , vel inde va- Junt , vel ubicttmque pergunt per Re- gn-.im nofirtnK , ut quando hybernum teiH- pus fuerit , nullas audeat Manfionem ve- tare ad ipfos iterantes , in tantum quod ipfi itfr,intes injufte nullas caufas ( nunc Co/ir) tellant. Scd & Ludovicus IL Augultus Anno Chrifti DCCCLV. in Capitulari Ticincnfi a me edito Part. II. Tomi I. Rer. Italicar. pag. 158. ConRituit, ut a Fidelibus feu Vaflis Caefarcis itcr habentibus non mole- fitntur incolae^ aut torum domos per vim invadant , vel propria diripiant abfque toUato pretie. Sed neque indtgenae per ftlita leca teflum , focum, aquam , & pelcatn htfpttibus denegare , aut jua ca- ritis quam vicinis audeant vendere . Ita jn DipIomateCaroli Calvi Regis Fran- corum Anno DCCCXLVII. in Ap- pcndicc Tomi fecwndi Annal. Bcue-

MEDII AEVl tf4

A diflin. pro Monachls San£H Amandi praecipitur, uc ad Hofpitale Pauperum Decimae conferantur , atque ibi bofpita- litas rtgulariter ad laudem Dei exhibea- tur tam Divitibus quam Pauperibus .

In Urbibus ver6 aliquibus non de- fiiffe Cauponas atquc Tabcrnas for- taflis fubodorare tibi videaris ex iis, quae Agnellus circiter Annum Chri-

B fii DCCCXL. in Vitis Ravennatum Pontificum defcribcns beilum civilc, ait : Claufa funt Balnta: oppilaverunt Caupones Tabernas &e. Sed prius fta- tuendum foret , quid Tabernae nomi- ne fignificarit Agnellus. Ibi certe vi- num , immo & alia comeftibilia ve- nibant. Inccrtum ver6, an & illic hofpitium praeberetur. In Concilio

C Turoncnfi Tertio , Anno DCCCXIIL Canon, 21. ftatuirur , ne Presbyteri Tabernas ingrediantur comedtndi , hihen- divt caujsa . Ammianus Marcellinus Lib. 2S. Cap. 4. Hifior. de Arape- lio Praefefto Praetorio loquens, ad Annum Chrifti CCCLXIX. ait : Sta- tuerat , ne Taberna vinaria ante horam quartam aperiretur , neve ad ufque prat- ftitutum diei /patiutn lixae ceCiam pro- ponerent carnem , vel honeftus quidnf» tnandens videretur in publico . Erant & Tabernae cafeariae , atque aliac, in qui- bus obfonia , aut ahae merces vcna- les erant. Inde fibi viftum pcregrini coroparabant, hofpitium vero in pri- vatorum acdibus , corum videlicct , qui inde lucrum facere cupiebant, ac non difficile, ut puto , genti nobili aut bene nummatae occurrcbant, fi quando amicis , aut Tefferis deflitu- li , hofpitium quaererc cogebantur. Anonymus Salernitanus in Paralipo- mcnis a me editis Part. II. Tomi II. Rcr, Italicar. pag. 221. Amalphita- nos mercatorcs Tarentum , quae tunc Civitas opulentiffima erat , profe£^os AnriO DCCCXL. cshibet, ut Sico-

Bol-

«s

DISSERTAJJO 7R!GES1MASEPT1MA ;

66

nolfum Pfincipem de carcere educe- rent . Dum fi»fs , inquit , Hifi data fuif- fit^ illi hac illac gradieiatttur , qna/i Mauriy c^ ejitjmodi ttnittebant •uoces , ^uatenus aliquis eis daret manfionem . Carcerum cuftodes hifce vocibus per- moti eos invitarunt : Scopis mundatam domum habemus . Venite , & hac no6ie heic manete, & quod libct munus exin- de date . Tunc Amalphitani pecunia eis numerata dixcre: ^d forum per- gite f dapejque nobis emite , necnon prae- eipua vina. Non ergo ibi publica Ho- fpitia , fed penes privatas perfonas teftutn qHaerebatur, atque c foro vi- num , panis, & obfonia pefcbantur. In Gallia quoque fervatum hunc mo- rem , publicaque ibi Hofpitia defide- rata fuifTe , ex Capitulari Theodulfi Epifcopi Aurelianenfis , qui eifdem fere temporibus fioruit, haurire mi hi videor. .Admonendi funt ( ita ille Cap. 1$.) fidtles , ut Hojpitalitatem di- tigant , & nulli hoJpitiuKt praebere de- treBent . Et fi cui forte hojpitium prae- /iiterint , nuUam ab eo mercedem acci- piant.' ni/i forte ille , qui a te recipi- tur y Jpor.ts fud aliquid det . Ergo a- pud quoslibet commodam habentes (iomum, Hofpitium quaerebatur. Pe- regrinus autem aut gratis recipieba- tur, aut pretium conftirutum perfol- vebat. Quod poftrcmum e fubfequen- tibus Thcodulfi verbis edifcimus , quum fubdit : Nam ille modus Hofpi- talitatis non Joltttn inbumanu< , Jed etiam crudelii eji , quo numquam hofpes in do- mum ante recipitur , ni/i priu> dandi ho- fpitii merces compenjetur . Accipe etiam , quae eodem Seculo fcripferit Walte- rius Epifcopus Aureliancnfis in Ca- pitulis a Ceilotio editis, Cap. 8. u- bi Hofpitalitatem commendat: Q^fod fi quis Prcsbyter , ait , pro pauptrtate Hofpitalitatem dicit viantibus exhibere non pcffe.' faltem in domo fua eum li- T^m. VLIL

B

D

bentir recipiet ; Jalvamentim , focum , aquam , firamen ad leflum ei praefict / i^ ad emendum quae ei ntceffaria lutit , ei quaerere adjuvet . Nunc crgo aliquis percontetur, quei fieri potuit , ut tot inter Peregrinos improbi facpe non fuerint, qui hofpitibus fuis pro mer- cede Hofpitalitatis intulerinr vira, & aliquid e domcfiicis rebus furripuc- rint. Jufta interrogatio: cui Riculfus Epifcopus Sueffxonenfis Anno DGGG- LXXXIX. m Conftitutione ad Prc- sbyteros hifce veibis refpondcbat Cap, 11. Et quoniarri contingere fclet , ui /m~ Jceptae perjonae , iilif « a quibus fufcl- piutiiur , damnum aliquod inferant ' fi quos tales Jufcipitis , de tjuorum perf«na dubitttis , in remota eos demo eollotate y ne locum inveniant aut ipfi peccandi , aut vobis dijpen/iium inferendi . Kacc autem fatis funt , ut inteiligamus , obnoxiam tr.ultis incomraodii fuiifc Holpitalitatem , qua tamen privarc bonos , ne ea mali abuterentur, nun- quam Chriftiana Les aequura cenfuit, praefertim temporibus iis, quibus aut nihil publici diverforii , aut Xenodo- chiorum raritas paffim occurrebat, & periculum fuberat , quemadmodum Ri- culfus idem ibi monet, ne fi aliquis pauptrum hojpitium pofiulavsris , ^' im- pttrart nm mcrutrit , extra dotnur/i ja~ cens , vel a befliis comedatur , vel fri- gore aut aliqua ij/emis afptritate »J6» riatur .

Porro certum cft , Seculo XIII, im- mo longe antea , in nulla ferme ex I- talicis Urbibus defiderata fuifie irine- rantium diverforia. Prae aliis tefti- bus praefto mihi eft Auftor Chroni- ci Parmenfis editi Tomo IX. Rer. Italicar. qui immanem Ch.nfti Fide- Hum motum defcribens ad Romanum Jubilaeum Anno MCCC. haec habet: Et firtgulis diebus videbatur, qttod iret unus exercitus g^ntralff omnilius haris E ftt

tf7 ANTIJ^UIT.

fsr Stratam Claudiain intut & extra . Et omnes domtis Sti^itae Clandiac in Civitate c^ extra ^ tam folita Hofpstia tSf Tabtrnae , quim aliae pro ma/ori patte hofpitabantur ^ <^ dabant cibum & potum pro denariis . Actamen (quod mirere) nonnullis adhuc in locis non foliim in ufu non erat, fed & inter- di£tum fuit, aliquid comcftibile in publicis Tabernis divendere . Leges Munlcipales Veronae promulgatas An- no MCCXXVIII. vide, editas a do- ctiflimo Campagnola . Ibi Rubrica 20Z, legitur : Prohibemus , quod nullus Tabernarius vel Tabernaria vendat ullo inodo , vel vendi faciat pcr fe, vel per fuum familium, neque per aliam perfo- nam flantem in fua domo pro eis , ali- quid comeflibile vel eftti paratum i^c. Infra vero fubdit : Exceptis Tabernariis C^ t^lbergatoribus fupev firatis <ir in Villis , qui poffint dare comedere forefte- riis , &" alienis tuntibus per flratas & albergantibus in fu!s domibus , non ta- men iilis de fuis terris. Itaque fufpi- cari quifquam poffit , in defuetudi- nem abiiffe olim publica diverforia> fiquidem flatuamus , minime iis ca- ruifle Romanos , ex quo Barbarae gen- les in Italiam delapfae ordinera cm- nem politiae everterunt, nemine in pofterum audente hofpites exleges, & niercedem a tabernario facile auferen- tes, in fuis acdibus recipere. Qued fi petas , quei tunc fuerit confultum neceflitatibus itinerantium : refpon- deo, multos ex iis apud amicos quae- fiifle hofpitium , reliquos fefe com- mendaflc aut privatis perfonis, qui- bus Hofpitalitas tantopere laudata a Deo , a Conciliis , a Patribus , ac de- raum a Carolo Magno cordi erat; aut Xcnodochia adiifle, quae in hanc rcm bene multa olim acdificari con- iueverunt fecundum ncrmam Chriflia- 'i'.as Caritatis. Kacc erigere ac dota-

MEDII AEFl

4%

B

D

rc unum ex praecipuis Pietatis ope- ribus tum maxime reputatum eft . Quid habeat Auftor Vitae Beati Pc- tri Urfeoli Ducis Venetiarum , ac dcin- de Monachi Seculo Chrifti Decimo, accipe. Profeftus Venetias Guarinus Abbas expletis deprecationum vocibus , bofpitium petiit , requirens a quodam in- digena , qui fibi fertur tale dediffe re- fponfum: Cur a me petis hofpitium, cum minime fim aufus , o domine , tibi vel alicui , huc ad Reliquias Beati Marci venienti , ego nec alius concedere ? v4t il- le . Qttare? Refpondit: Dux patriae bu- jus , qui fufceptor efi omnium Peregrinc- rur/i huc advenientium ,-conflituit decre- tnm , ne ab aliquo noflrorum hofpitetut quslibet Peregrinus , nifi ab ipfo folo , vil de ejus licentii . %Aedificatas namqut habet tnaximas domos hofpitum , fimul- que Xenodcchium , in quibus Divites Pau- perefque hofpitantur , quibus etiam &" ni- cejfayium praebct viffus flipendium . Vi- de in Tomo XVI. Rer. Italicar. Hi- ftoriam Placentinam , ac mirare, quoC olim Hofpitales Aedes numerarcn- tur in una Urbc Placentina , ejufque agro. Haec mihi vera caufl^a fuifle creditur, cur tot olim pia Hofpitit a Chrifti Fidelibus fuerint inftituta, videlicet diverforiorum defeftus. Si Turcae fuis itinerantibus confulunt, cur non idem & majora praeftitcrint Chrifti veri Dei adoratores? Ita ye- r6 hac de caufs4 invaluit, Scculo po- tiflimum Aerae Chriftianac Nono, hic Hofpitalitaris piae ufus, ut pau- ca , ne dicam nulla , Monachorum ef- fent , aut Ganonicorum Collegia , qui- bus munus recipiendi Peregrinos non injungeretur, reditufque in idcm o- pus affluerent. Inter Capitularia Caro- li Calvi unum habetur, Anno DCCG- L XVIII. editam, in quo Miffis Re- giis mandatur , ut per Civitates &• fin- gffla Monafitfia taya Canonicorum quiro

DlSStRTAIiO TRIGESIMASEPTJMA,

Mcnticherum (ecce Monafterii nomen inditum Collegiit quoque Canonico- rum fub communi tcfto viventium ) Jive SanBimonialiutn , utia cttm Epijco- pB Parrochiae ( ideft Dioecefis ) uniufcH- fttfque &c, viffutn a: potum , Cf vcfii- tunt , atque Cftera Hicejfaria ordinent ; & Hofpitalitatem fupervenitKtiur/t Ho- fpttum , i^ rtceptianem Pauperum ibidtm iifponant , eJr ordinent . Nomine Ho- fpitum Divites etiam defignantur, qui Hofpitio indigebant, dum in itinere effent, Ac propterca, ut eft in Vitis Antiftitum Cenomanenfium apud Ma- billonium , Bertichramnus Epifcopus circiter Annum Chrifli DLXXXVI. M»nafterium San£li Gcrmani condi- dit , & Hofpitale Pauperum atque No- bilium intbi effe inftituit . Infra Cap. 12. repetitur conftitutum ab eodem Epi- fcopo Xenodochiam , ut omnes adven- tantes tam Divites quam i^jr Pauperes ibi refeffionem haberent ^ <^ alimenta C^ cetera neceffaria ahundanter ibi accipe- rent , Praeterea Lib. 3. Mifcellaneor. Baluzii in Vita Aldrici Epifcopi Ce- romanenfis, qui fub Ludovico Pio Augufto floruit, Cap. 44. conftrufta ab eo traduntur duo Hojpitalia, unum ad receptionem Epifcoporum , & Comi- tum , atque ,Ahbatum, five cunclorum ad- Tentantitm .' alterum , in quo Pauperes , (^ Debiles , Caeci , ac Claudi , five a- liarum debilitaturn fubnixi , & Indigen-

7®

B

D

tes multi reciperentur . Ad hacc in fu- burbiis Civitatum Hofpitales Aedes condere Majores noftri in more ha- buerunt . Ita confultum Peregrinis , quibus , fi quando nofte intercepti ita fuiflent, claufis jam Urbium por- tis , ut extra eas quiefcere cogeren- tur, male fucceffiftet, quum publica, uti diximus, tunc diverforia deeflent. Quamobrem eorum fecuritati & quie- ti Chriftiana pietas cavit. In Char- ta Monafterii Padolironenfis, exarata Anno MCXIX. commemoratur Ho- fpitale, quod bonae memoriae Comitiffa Matilda confltuxit in fuburbano Man- tuae, fitum Juzta Portam , quae dicitur de Hofpitali. Ex hifce piis Hofpitiis unum faltem fuifle pariter in fubur- biis Mutinae infra oftendam. Nunc altcrum Mediolani in fuburbio Portae Ticinenfts olim pofitura mihi occur- rit. Illius cura commendata fuit 2 Sanfto Galdino Mediolanenfi Archie» pifcopo Canonicis Sanfti Euftorgii ^ quorum poftea Templum ac aedes tra- dita fuere Fratribus Praedicatoribus Anno MCCXVII. tefte Gualvaneo de la Flamma in Manipulo Florum , To- mo XI. Rer. Italicarum ; qua de rc fi plura cupis, PHricellium adi in Diflerfat. de Bafilic. Nazarian. Acci- pe nunc tabulas teftes, qaas olim Me- diolani defcribebam.

Milonis Archiepifcopi Mediolanenfis Bulla, qua Canonicis Sanfli

Euftorgii Hofpitaiis domus Portae Ticinenfis, aliaque

jura confirmat, Anno 11^4.

MIlo Dei gratii fan&ae Mediola- nenfis Ecclefiac Archiepifco- pus , dileclo Fratri Guidoni Praepe/ito tr Fratribus Ecclefiae beati Euflotgii Medtolantnfis , tam praefentibus quam fubflitutndis in ptrpetuum . Tunc vete

affumptum vidtmur officium adminiflrare ^ cum de Ecckfiis (f^ tarum fervientibus ^ nofirt commiffts regimini , finceriori &• ampliori cura Cj^ meditatione folicita tt- tiliter cogitamus , & eas totaliter fata- gimus ordinare , defendere , (^' fovtre , £ 2 ut

7X ANrjsnJiT.

ut nihil nojlrae fit i» pejlemm negli- gentiae imfutandum , fed p$tius tx uti- li prtvi/ione no/lra (piritualiter C^" tem- paraliter aufltre Deo fufcipiayit incre- mentum , & quod canenice adeptat funt , tmni tempore ftne difficuhate qualibet ferpetuo valeant poffidere quiete . ,Audi- vimus fiquidtm, & ex tenore Privile- giorum bonae memoriae Domini Rubal- di , & Domini Oberti , atque beatil- fimi ConfcfToris Galdini , praedeceffo- rum noflrorum nobis manifefle innetuit , quod praediSius Dominus Rubaldus Ho- Ipitale ad honorem Dci , <x Pauperum fuftcncationcm in Suburbio Portac Ticinenfis conftruflum , & ejus ordi- nationtm omnimodam , & memoratus Dominijs Oberfus fufierf}antiae ■ Eale- Jiae vefirae difpoftticnem , regimeti , do- tninium , c^ inveflhuram Eccleftae ve- Jlrae , 'vebis , veflrifque fucctfforibus de- nando concejferint y e>^ concedendo dona- •vtrint : <& praedi^us Beatus Galdi- rus tunc Mcdiolani Archiepifcopus illa eadem , necnon Eccleftam Beati Pe- tri , & E:clefiam Sanifii Sttpbani cum cmnibus ad eas pertinentibus , tam in Decimationibus quim in aliis redditi- 6us , proventibus , & pofftffionibus , & emnia elia ad Eccl^efiam Beati Euflor- gii psrtinentia , .Apofiolicae Sedis , cujus fungebaiur deltgatione , & fav.Bae Me- dielanenfis E-.cUrtat auBtritate , vebis , veflrifque fuccefforibus cenfirmavit , libe- fe C^ quiete habtnda perpetuo y ficut in eerum Privilegiis continetm . Noleutes igitury quod a tantis Patribus , a no- bii omnimodis imitandis , fiatutnm efl , aticujus malignitate infringi vcl muta- ri , honefiis precibus ^ petitionibus ve- firii annuentes , idr grato concurrentes affeciu , Hofpitalc praedi&um, <;^ tju- fdem omnimodarA ordinetionem atque di- fpofitionem , regimen , dcminim» , & invefiituram fuperflantiae Ecclefiae ve- firae , & Ecclefiam beati Pctri , & Ei-

MEDll AEVl 71

A clefiam fanBi Stephani , cum omnibus ad eas pertinentibus , & omnia alia ai Eccltfiam bcati Euflorgii pertinentia , ad inflar Beati Galdini praedecefforii noflri, aucloritate fanBae Mediolantnfts , cui licet indigni pratfidemus , Ecclefiae , & noflri , jure perpetuo vobis , veflri- fque fuccefforibus concedimus , confirma- mus , (i:^ pratfentis fcripti pagintt tom-

B munimus ; ftatuentes , ut ttulli omnin» heminum Clerico vel Laico in noflra commoranti ditiene liceat contra ianc no- flram cenftrmationem venire , vtl tam aufu infringere temerario . Si quis vero id attemptaverit , & commonitus dili- genter fuam debita fatisfaciione non cor- rexetit temeritatem , iram Dci omnipo- tentis ^ noflram y ac fus ordinis & of- ficii ptriculum fe noverit incurfurum. Ego Milo Mediolanenfis Archiepi-

fcopus flibfcripfi .

Ego Pbilippus Mediolanenfts *4ribi- preshyter .

Ego Obertus Mediolanenfis ,Arcbidia- tenus .

Ego Vi^ardus Victcomts Presbyttt fubfcripfi .

Ego Petrus Presfjyter fuhfcripfi.

Ego jilhertus Presbyter fubfcripfi .

Ego Guifcardus Mtdioianenfis Eccle- fiae Presbyter fubfcripfi ,

Ego Rolandus Mediolanenfis Eccle- ftae Diaconus & Cancellariui fubfcripfi ,

Ege Otto Diaconus frtbfcripfi .

Eg» Otto Diaconus Vicettominus fub- fcripfi .

Egt Oldo Mcdiolanenfis Ecclefiai Diaconus (ubfcripfi .

Ege Obertus Mediolanenfis Ecclefiae Diacenus fuhfcripft .

Ego Faxatus Subdiaconus fubfcripfi ,

Ezo Lanterius Subdiaconus fubfcripfi .

Ego Jacobus Caffina Subdiaconus fub- fcripfi .

Datum per manum Dcmni Rolandi MedialanenfisCanctUarii , MilUfim» Cen-

teft-

j^ DISSERTATIO 7R

tefimg Ncinagff.^/yie Qjiarto , XIII. die Martii , Pontifi;atits Dofnini Milanis J)'i gyatrd Mediolantnjis v^rcbiepijcopi ^nno S:ptimo,

Confcrenda Charta hacc rurfus eft cum iis , quae nuper laudatus Puri- cellius difputat de Anno ordinatio- nis Milonis hujus Archiepifcopi in Mcnument. Bafilic. Ambrofian. num. 60$. Neque illibenter hujufmodi pio- rum locorum curam Monachi & Ca- nonici fufcipiebant , tum quod Ho- fpitalitatis & Caritatis Chriftianac officiis fungebantur, tum etiam quod quae e peregrinorum alirnentis fupe- rerant, in proprium ufum convcrtc- bant. Lupum Abbatem Ferrarienfcm in Gallia Seculo Chrifti Nono haec lcribentcm audi : Ctllam (ita ille E- piftola undecima ad Lotharium Rc- gcm inquit) SanBi Jcdoci , quam Ma- g»us Carolus qtior.dain ,Alcuino ad elee- tnofynant txhibendam Peregrinis tommi- Jerat , beatae memoriae pater vt/ier no- bis e^ retione coxaffit , ut quod eleemo- Jynae fuperefjst , ia nojlrum ufum ctde- ret . Atqiic h^ftcnus de piis aedibus in fubfidium Peregrinorum conltru- ais.

Non tam facilc vcro, neque tam faepe in veterum Seculorum Hiftoria ac monumentis reperias excitata a Chriftiana Caritate habitacula ad cx- cipiendos pueros ab incerris parenti- bus natos , aut ab inhumanis paren- tibus expofitos . Uti in Libro de Ca- titate animadverti, ex Lege Conflan- tini Magni quicumquc infantem pro- je£lum colligebat atque alebat, jus in illum ita fibi parabat, ut ipfum retinerc , five filium , five fervum , emni repetitionis inquietudine fublati . fibi li- ceret. Juftinianus autem Augufius 1. Sancimui C. de Infantibus expofit hu- jiifmodi pueros a conditione Servo- rum abfolvit. Attamen apud Fran-

B

IGESmASEPTIMA, 74

A cos prior confuctudo diu obtinuit , mihique incertum eft , quem morem fequuti fuerint Itali , rcgnantibus Lan- gobardis & Francis . Jam fupra vi- dimus mernorata in Codice Juftinia- naeo Brtpbotiophia, hoc eft, pias ae- des , ubi Infantcs alebantur cx Fidc- lium munificcntia . An illuc defer- rentur tenelli foetus a matribus pro- jefti, nondum agnovi . In Capitula- ribus Regum Francorum Lib. a. Cap. xp. ex Juliano Anteceflbre Novella 7. Cap. prim. commemoratur, & ab Orphanotrophio diflinguitur BrephotrO' phiitm , ideji locus venerabilis , in quo Ittfantes aluntur . Mos ifte alendi pau- peres Infantes an ex Oriente in Ita- liam primis Ecclefiae pacatae Seculis inveftus fuerit, quafve radices heic egerit , veterum monumenta, quae norim , non produnt . Quod ergo a- nimadvertendum , faltem 06^avo E- pochae vulgaris Seculo fan£lae huju- fce inftitutionis exemplum occurrit, idque Mediolani , ubi Anno DCC- LKXXVIL exftruaum eft pia libera- litate domicilium , in quo pueri ex- pofiti exciperentur, a Datheo ^fcbi- preshfftero Jan&ae Mediolanen/is Eccle- fiae . Vide Puricellium in Monumen- tis Bafilic. Ambrofian. qui num. 17. tabulas refert*Petri Archiepifcopi Me- diolanenfis , fcriptas Anno Chrifti DCCLXXXIX. non ver6 DCCXC. quibus fubfcribit Datheus ^Arcbipresby- ttr janFfae Mediolanenfis Ecclefiae . Ille idcm eii ac pii loci conditor , de quo nunc mihi fermo. Fundationis Char- tam defcripfi e Codice Francifci Ca- ftelli, qui manu exaratus Anno MDL. nunc adfervatur in Bibliotheca Am- brofiana Mediolani. Adnotat autem ibi Caftellus, hofce duos verfus in mufivo pavimenti SanBi Salvatorts trt Xeaedccbio adhuc legi, videlicet:

SAN-

D

71

ANTIQUIT, MEDII AEVl

16

SANCTE MEMENTO DEVS, QVIA CONDIDIT ISTE DATMEVS HANC AVLAM MISERIS AVXILIO PVERIS

Defiderantur in eadem Charta Anni Pippini Regis, non ex incuria Li- brsrii , fcd ut ab aliis Notariis fa- £lum iifdcm temporibus fuit, qui An- nos tantum Caroli mcmorabant, ut

alibi oftendi. Accipe nunc, quomo- do recipiendi, Sc quoto temporc nu- tricndi forent hujufmodi infantcs, li- beri tamen dimictendi.

Ftmdatio, feu dotatio Brephotrophii SatjSti Salvatoris, fa£la a Datheo Archipresbytero Mediolanenfis Ecclefiae, Anno 'j'6'j.

JN Chrlfli nemtni . Regnantibus Do- minis noflris Karolo Cr Pipino ex- edUntiJftmis Regibus , ^nno Regni eo- rum in Italia Tertio Decimo, VHI. Ca- lendas Martias , Indi^iont X. Conflat fanfto Exfenodochio, quod divina a- djuvante clementia Datheus Archipre- sbiter fanftae Mcdiolanenfis Eccle- fiac, filius bonae memoriae Domma- toris Magcrcarii, intra hanc Medio- lanii Civitatcm juxta Ecclefiam Ma- jorem inftruere & confcrmare vide- tur. Si defideriis Jubadis carnalibus tx tnuhis utiqut Jordibus animae nojlrae . . ., nitorem jedamus , expedtbile valde efl , lit ex muliis mijericordiarum conatibus animam a contagione pejiifera abluamus , M id genus peccati , quod Juadente bofle tccidit inaoxios , t contrario genus )u- flitiae vincat , &" vivat per clementiam , ques conjuetis negare crudelitas . Et quia ftequcnter per luxuriam hominum genus ^ecipitur , & txindt malum homicidii generatur , dum concipientes ex adulte- tio , nt prodantur in publico , fetos te- neros necant, &" abjque Baptijmatis la- vacro Parvulof ad Tartara mittunt , quia nullum vtperiunt locum , in quo fervart vivos valeant , & celare pojjint adultirii fiuprumj JeJ per cloacas & flerquilinia , fluminaque projiciunt , at- 5«e per bts toties txercentur bcmicidia

B

in Orht , quotits tx fornicatione eoncipi- tur infans.' id circo ego , qui Jupra Da- theus ,Archiprtsbiter , tam pro mercede animae meae , quim pro univerforum Ci- vium Jalute, difpono atque ordin» , &• per praefentem Judicatum meum tonfir- mo y ut fit Exfcnodochium pracdifto- rum Parvulorum in domo mea , qt4am emi de ^Andrea & Bono germanis , fi- liis quondam Gaujoni , cum univerfls rtbus , quat tx his per emptionim vel donationem advenerunt , fimul i^ por- tienem Thomae Presbiteri germani prat- didorum, quam tmi dt Thoma Notariof qui in uno membro Je tenert videntur , qualiter Cartula emptionis meae legitur ^ vtl in antta Deo juvante addidero . Et volo , ut fit ipjum Exjenodochium in poteflate t^ jura San&i ,Ambyofti , feu Pontificis , qui pro temport fuerit . Et volo , ut regatur per .Archipresbiterum fanBae Mediolanenfis Ecclefiae, pro tt quod ipja domus Ecclefiat cohertt , ut ipft ahjqut fatigatione ad Ojfjcium Ec- clefiat occurrere pojftt . Otdo difpofitionis meat ita efl.

Volo atqut flatuo, ut cunt talts ft- minat , quat infligantt adverjario ex a- dultero conceperint i^ parturierint , fi in Ecckfia provenerint ^ continuo per Prae- pofitum coUigantur , & ccllocentur in praetiiiio Exjenodecbi» , atc^ue nutrices

tit

77 DISSERTATIO TR

eti prevideantur mercede cenduBae , quae Farvules la&e nutrtant , f!?' ad Bapti- fmatis purificationem perducant . Et cum abla&ati fuerint , illic demorentur ufque ad annos continuos feptem , & artificio quocumque iml^uantur fufficienter , ha- bentes ex ipfo Etefenodocbio viBum & vtfiitum feu caheamentum . Et cum ad feptem annotum aetatem expletam perve- nerint , fient omnes liberi (ir abfoluti ab omni vinculo fervitutis , ceffo eis /u- re patronatus eundi vel habitandi , ubi voluerint . Quod ft forte ,Arcbipresbittr nohterit hujus mercedis fieri particeps , C^ renuerit effe Praepofitus , volo ut praefatus Ptntiftx de ipfo ordine Pre- sbiterorum feniorem , quahm meliorem praeviderit , ordinare dignetur , ut ipfe boc Exfenedochium gubernet C^ perficiat ttniverfa , ficut fupra fiatui , per provi- dentiam facri Pontificis . Et ut commu- niter omnium nofirotum merces accrefcat , ita fane ut tres partes fint bujufmodi acceffione vel reditibus ipfius Exfenodo- chii Praepofitus y qui pro tempore fuerit , in fuo flipendie , in familiae guberna- tione , vel infra paramentis teBis ha- beat , c^ in luminaribus SanSlae Dei Cenitricis Mariae , quatn tgo Deo /'»- vante tnihi aedificavero vel congregave- To . Quertam vero portionem fine dimi- nutione tx inttgro baheet , ut iiximus , in vi8u tr veflimento fupradiSorum Parvulerum . Et ft forfitan de tah pto- creatiene Parvuli nati , aut ja&ati nen fuerint , quibus ipfa quarta pertie tti- buatur / tunc cx omnibus denrur E- genis, Pauperibus, & Pcregrinis . Et hoc vera flatuo atque cenfirmo , ut in ipfo Exfenedochie Presbfteri tx ordine Cardinah in fala , quam tge aedifica- vtro , habeant hofpitium per partem , fi quis velutrit , aut quanti tx his vohie- rint , ad manendum , quatenw ad Offi- tium Ecchfsae no8u fint imptdimento aliquo pofpnt tfft parsti t nullam domi-

IGESJMASEPTIMA,

7«

B

D

E

nationcm vel impertionem aliam ibi ha- bentei , nifi pro Dei amore 0" ipfiui Exfenodochii txiflentes adjutores vtt de~ fenfores , in quantum valuerint , ut par- ticipes efficiantur noflrae mtrctdis . Cu- ftodts ttiam prtdi&i Exfenodochli ma- jores fmt diebus vitae fuae , quos ego , aut quem mt vivtntt ordinavtro fub cu- ra cautat fohcitudinis Pontificis Sanclae Meditlantnfis Ecchfiat. Pofl vtro to- rum deceffum in curam & poteflatem jam fati Pontificis deveniat , ut fuperius infiitui , ordinandum / refervata autem mihi diebus vitae meat poteflate inibi in emnibus imperandi &" gubernandi , necnon in alio modo /udicandum babi- turus . ,/idjuramus emnes Pontifices fan- &ae Ecchfiae Medielanenfis per infepa- rabihm Trinitatem , adventumque aeter- ni Regis , ut hanc difpofitionem meam incenvulfam , &" fint ahqua trafmuta- tione confervent , i^ nullam fuppofitis- nem Enfenodochio faciant , nifi in quan^ tum mea decrevit veluntas . Et fi fece- rint , retribuatur iHis in judicio Judicis fempiterni . Quam enim Cartulam difps- fitionis vel Judicati mei , .Anfpertura Subdiacenum fan&ae Mediolanenfis Ec~ chfiae refcribere rogavi , Cf fubter pro- priis manibus confirmavi , teflibufquc obtuli roborandum ,

.Alum Mediolanioy Dit , Regno , & Indi&ione fuprafcripta .

Ego Datheus Archiprcsbitcr fan- ftac Mcdiolanenfis Ecclefiae in hac Cartula difpofitienis feu Judicati a me fa&a rehgi ilir' fubfcripfi .

Ego Petrus Diaconus fanflae Medio- lantnfis Ecchfiae in hac Cartula difpo- fitienis feu Judicati rogatus a Datheo ^rchipresbitere teflis fubfcripfi .

Fortis Diaconus fan&ae Mediolanen- fis Ecchfiae in hac Cartula Judicati rogatus a Dathto ^rchipreibptro ttflis fubjcripfi .

79 Af^T 12.^17

N::talis PresbittY fan&ae Mediolanen- fis E:clefiaf in hae Cartula Judicati ro- gatus a Dathto ^fchiprtsbitero ttfiis fabfcripff .

Odelpertus Dtaconus fan&ae Mediola- nenfii E:cle/jae in hac Caftnla fudicati rogatm a Datbeo ^rchipresbitero t;fiis fuhfcripft .

Ego Biatus Dlaconus fan^ae Me- diolanenfs E:clefiae ¥OgatUi a Datheo vlrchipreihitero teflls in hec Cartula Jtt- diceti fubfcripfi .

Ego q:ii fupra ^nfpertus Subdiaconus Scriptor hujus Cartulae Judicati, quat» pofi traditam complevi &" dedi ,

Haec Mediolani afta Seculo Chri- fti Oclavo, quo tempore apud Fran- cos perfeverabat mos antiquorum in liberis cxponendis . li ver6 Colle&i appellabantur , quod nimirum coUi- gercntur a praetereuntibus . Servi fie-

MEDII AEVI So

A bant colligentis , nifi intra deccm dies a parentibus aut cognatis agniti re- pctcrentur. Vide Lib. S. Tit. 344. Capirular. cum reliquis ibi a Balu- zio adnotatis. Mos etiam tunc fuit, fi expofitus infans nondum facro Ba- ptifmate lotus erat, fal in fafciis pue- rilibus indudere : quo figno mini- ftrandum Baptifma puerulo innueba-

B tur. Sed & altcr locus Mediolani o- lim exfiftebat ad ipfos Infantes ex- pofitos excipiendos , nempe Hofpita- lis domus in Brolio pofita non lon- ge a Platea Urbis. Ibi , tefte fupra laudato Caftello , affixa in muro ta- bula marmorea vifebatur, continens decrctum SanBi Galdini Mediclanen- fis Archiepifcopi , cui fubfcribunt ,y4l- giftus & Milo, ipfam Cathedram fu- binde confequuti . Potiorem partcm inde exccrptam accipe .

Pa6la 5c eonventiones inter Magiftrum , Decanos , & Fratres HofpitallR

Brolii ad praefentiam Domini Galdini Archiepifcopi , & Apo-

ftolicae Sedis Legati, Anno 1168.

NOs Otto PraepofiSus de Crefentia- go , Johannn Presbyter Eccltftai Sar.cJ: Silvefiri , Petius Presbper Ec- cleftae San&i Xifli , atque .Anjelmus de Orto, ex praecepto Domini Galdini fa- crofanftae Mediolanenfis Ecclefiae Ar- chiepifcopi , & Apoftolicae Sedis Le- gati ; inttr Fratres Hofpitalis Paupc- rum , Decanoi Confortii Pauperum , vi- $a pvius convtntione inter eos faSa , C)" Privitegio Domini Oberti honae memo- riae Archiepifcopi , ita fancimus , ut dtinceps ufque in perpetuura omnia ho- ma j.tm dicli Confortii , quae nune ha- bet , ej^ in futurum habeat , fimul at- ^ue Infantium , fint communia cum bo- nis cmnibus di&i Hojpitalis ad languen- tium Pauperum refeftionem , & Pu- pillorum nutririonem : tali viddictt

D

Modo y ut Gonverfi diBi Hofpitalis , qui nunc funt , vel pro tempore fuerint , col- ligere debeant omnes asgrotantes Pau- percs , quibus ad ferviendum perfonarunt & rerum fubfidium deefl , & expofi- tos Infantcs , quos pcr Urbem invc- nerint , & ad Ofpitale ducerc , & fufficientem vi£lum & vcftitum pro pofle tribuerc &c.

Ego Galdinus fan&ae Mediolanenfis Ecclcfiac Archicpifcopus , & Apofto- licae Scdis Legatus hoc pa&um feu conventionem confitmavi & fubfcripfi .

Ego Milo Mediolanenfts ,Archipre- shyttr fuhlcripft.

Ego Algifius Mediolanenfts Ecclejiat Cimiliarcha & Camcllarius fuhfcripft .

Et ego Otto Crefcentiacenfis Pfaepoft- tHS kane cenveKtioiiii» cum praediiiis

fociis

8i DlSSERTATiO TRlGESlMASEPTIMAi 82

fociii ex /fiffione Domini Galdlni Me- A ut Peregrinantium neccffitatibus quo

(tiolanenfii ^4icbiepifcopi &• ^Apofiolicat Scdis Legati coir.pojui & Jubfcripri .

Ego Johannes Ecclefiae biati Silveflri mmerittts Officialis praenominatae con- ventioni interfui C>^ fuhfcrip/i .

^Tittn e/l boc t^nno Incarnationis Dominicae Millcfmo Centefimo Sexage- fmo O lavo , XI. Kalendas Sepsemhrti , IndtBione Prlma .

Animadverte, Hofpitalium domo- rum , ac Nofocomiorum Minillros , etiamfi Monafticum inrtitutum mini- nie prr-fiterentur , appellatos fuiffe Fcij- tres. Converft quoque ditebantur* ne- que enim Sacerdotes ad ejufmodi mu- nus eligi fatis decere creditum fuit . Nofocomio quoque Mutinenfi prae- fuiffe mihi creditur Frater Guielmus , cuius mentio eft in Infcriptione, quam allaturus fum in Differtacione LXXV. De piii L&icor. Cor,f>aternit. In fcnten tia iiidcm Anno MCLIII. pronun- tiata ab Archiepifcopo Mediolanenfi Oberto , atque jjm a me evulgata in Differtatione XXXIIL de 0 igme I- taltcar. voc. Fratres Hojpitalis San&i M--.:bael!s contendebant, Hofpitale non effe de Parochia E-cle/iae Ssntii Micbae lis / & fe libtram habere potefiatem re- quirendi Sactrdotem undecumque vellent , qui in ctlebrandiS divinii Officiis eis fer- virtt . Ex quo intelligimus , Hofpi- talium Curatores fuiffe Laicos viros, cifque liberum extiriffe eligere Sa cerdotem , qui Sacramenta ibi cum Archiepilcopi ven.a miniftraret. Qjjod aurem in Charta Mediolanenfi nuper vidirous, coUeftos fuiffe omrtes aegro- tantes Pauperes , nos tandem monet , ut fermonem ad eos quoque conver- tamus. Njm quae haftenus deduxi- mus , nihil habent de pio erga v^«- grotos Chriftianorum ftudio & Cari- tate . Praecipua nempe eorum tem- porum cura e6 collineaffe videtur , Tow. FUI.

B

C

D

tidianis occurrerent : quae autcm fub- fidia Aegris pararint , nondum fatis patuit . Immo in ipfa Mediolanenfi Urbe Seculo Chrifti XI. quo fcribe- bat Landulphus Senior ( cujus Hifto- ria a me edita fuit in Tomo IV. Rer. Italicarum ) nullam LJofocomierum mentionem invenio. Q.uippe is de- fcribcns Ecclefiae Ambrofianae ordi- nem Lib. 2. Cap. 35. haec habet : Praeterea Xcnodocbia , e quibus alia fu- fiipiebant Clerii.ej peregrinof , alia mu- li:.res tantkm pauperes , & peregrinas j alia infantulos , qni ante Eccltfiae ja- nuas a parentiius , qui eos nutrire at fovers minime valebant , nimia pauper- tate cttenuati , mittebantur , & mercede ac fiipendtis ohflttrfAbus ordinatis pue- riiiter alebxntur . Verum enim vero quum vel ipfo Chriftianae Aere Se- culo Qjarto in Oricntc Sanftus Ba- lilius , ac deinde San£tus Johannes Chrifoftomus , tum Juftinianus Au- guftus , aliique pietate infignes viri , publicas exftruxerint aedes ad reci- piendos pauperes Aegrotos j in Oc- cidente ver6 Fabiola Romae , tefte Sanfto Hieronymo , eifJem Valetu- dinarium conftituerit: difficile ad cre- dendum inducor, exaruiffe tam fubi- to farftiflimae hujus liberalitatis con- fuetudinem in Italia & Gallia. Im- mo veri videtur fimile, continuatam fuiffe , quando in fupra laudato Ca- pitulari Reg. Francor. Lib. i. Cap. 29. Nofocomium quoque mem.oratur , iiieji locus venerabilis , in quo .Acf>roti homines curantur • & Chidelbertus Rex pium hujufmodi domicilium Lugdu- ni , ut infra dicam, exftruxerit. Prae- terea quoties Xenodochii nomen occur- rit in veterum Libris & Chartis (oc- currit autem faepe) non continuo ex- cogitandum , ea tantiim loca fignifi- cari , quibus adventantes peregrini ex- F cipe-

83

ANTIOUIT.

cipcrcntur; ea enim appcUatio com- plcflebatur omnia Csritatis domici- lia, five Paupcribus, five Pcrcgrinis , Cve Acgrotantibus conftituta, qucm- admodum & noftris tcmporibus Ho- JpitAlium nominc fingula Mifcricordiae loca dcfignamus, in quibus vcl pe- rcgrinis , vcl egcntibus, vcl fcnibus, vd acgris alimenta & rcliqua picta- tis officia praeftantur . Jufiinianum AugUitum audi in 1. ^»«»» dedititH §. fed fcimus C. dc L>tti»a LibeYt. tollen- da ita loquentcm : Si quis feYvum fuum atgritudine ptriclitattttm c fna d*m» pu- blice ejectrit , quur/i erett ei libtra farul- S4S , fi nen ipfe ad e/us curam fuffize- ttt , itt XenoKem eum mittere <^ c, Idem eft Xtnon atque Xenodochium , fivc Ho- fpitatls domus / & Xcnones conftitu- Cos ad aegrotantium curam nunc vi- dcmus . Ita in Concilio Aureliancnfi V. quod celcbratum fuit Anno Chri- fti DXLIX. aoud Labbcum Tomo qain6\o pag. 394 mcmoratur Cano- ae XV. X'-nodochium ^ quod pirjfimus Rex Cb'ldcbertm i» Lugdunin/i Urhe tondidit . Infra vero ftaruitur, ut ibi eura .Acgrotantium ac numerus , vel ex- teptio Ptiigrinorum invielabili femper fia- iiihtate permaneat , Proinde San£^us A- dalardus Abbas Corbejenfis fub Lu- dovico Pio Caefare, ut cx cjus Viu habcmus, ad diem II. Januarii^ Or- pbanorum quoque , (^r Debilium , necnon t^ hefpitum X:nodo:hium co»/iituerat . Angilberga etiam Augufta Ludovici II. uxor, ut eft in poftremis ejus ta- bulis apud Campium Tomo primo Hiftor. Ecclcf. Placentinac, quum in- ftituiflec Placcntiac Parthcnoncm San- ai Sixci, ci Anno DCCCLXXVII. iunxit unum Xenodochium Dfbslium , ^' adv^ntantium Peregrinorum . Ita eodcm Scculo Lupus Abbas Fcrraricnfis , quamquam Cellam Sanfti Jodoci , ut fupra vidimus > fuo MoBafterio coa-

MEDII AEVl 84

A ceffam fcribat ad eleemtfynam exhrhen- dam Peregrinis : ea tamcn fibi fublati, fcribit ad Hincmarum Remenfem Ar- chiepifcopum Epiftol. 44. in hacc ver- ba : Hin: querumur Irtfirmi: apud net ccnfucta requirunt , nec inveniunt Hofpi- tes , Et in Epiftola 45. Pueros , Senes ^ atque Ir.firmos prepter inopiam non fe- vemus .

B Quare a vcro non abludit , ne fuif- fc quidcm negleftos a Ch'iftiana pic- tate Sacculis iis barbaris Paupcrcs a morbis affiiftos . Attamen fi in re obfcura ccnjt:6\uris ai»ere licet , ego quidem puro , frequentius ea tcmpc- ftate confulrum fuiffe Ae^rorum ino- pum neccfficatibus , cffufis duntaxat in illos clcemolynis , quas ad Pau- perum folamcn Fidelium Caritas con- ferebat. Sed fimul opinor , pcrquant rara fuiffe publica Valcrudinaria , qua- lia nunc complura tanta«cum laude & gloria Chriftiani nominis in fin- gulis Italiae Civitatibus, atque ex- tra Italiam , confpicimus. Horum u- lus potifli.niim invalu;ffc videtur pcft Annum Chriiti Millefimura . San£lus

D Lanfrancus Anno MLXX. Arch.epi- fcopus Cantuarienfis in Anglia crca- tus, uti ex ejus Vita ab Eadmero fcripta ad dicm 28. Mjji habemus» Nofocomium Cancuariae cxcitavic , in duas panes divilum, vitos videli- cet vartis inftvmitatum qitalitatibus pref- fos uni • pafti vero aheri fetninas ft mah habentes infiitutKS . Ticinenfis pa- tria, atque adeo Italicus generc fuit fanftus ille Antiftes, & forttffis ex Iralia in Argliam Nrfocomiorum in- ftitutioncm & exemplum detulit. !■ Charta Artonis Epifcooi Florentini, Anno MXXXVII. fcripta apud U- ghcllium Tom. 3. Ital Sacr. in E- pifcop. Florentin. defcribunrur Pie- tatis Si Carira" s 0',->era , q'jac in San- £li Miniatis Monaftcrio cxercebanrur .

Ibi

85

DlSSERfdllO TRIGESIMASEPTIMA .

Ibi inter cetera Peregrsntfum , & Ho- A fpituti* turbd, quttfi in ptopriis doyr.ibus , recepti$nis C?" refocilUtitrtis tdipifcuntur neceffarid fementa . Ibi Infirmi aluntur . Ibi Psiiperes bentficio Mltmoniae fatian- tur . Porro fub Innoccntio III. Papa novimus excitatum Romac fuiflc, nr-a- gnificcntiflimum nunc, Sanfti Spiri- tus in Saxia ad Acgrorum levamcn Domicilium. Nequc juvat cxcurrcrc B pcr fingula loca: vix ullum invenias , eujus originem fupra frptingcntos an- nos produccrc poffis . Nam quod ait Grcgorius Lombardcllus , cclebre No- ftC9wium Senenje , iub nominc Sanftac Mariac de Scala fundarum fuiffe An- no DCCCXCVm. a Beato Servo Dei Sorore, immo illud tiTc primum in Italia condicum poft ba;baros cxaftos : vcrcor , ut ccrtis tabulis , legitimi- fque teftibus nitatur. Nam etfi vcl antitjuis Scculis Nofocomia aliquoc Italia quoque habere poruerit , plc- raquc tamcn barb«iricis tcmporibus «lelcta fuiffe videntur, atquc in co- rum locum alia fenfim luc. tflifre tan- tummodo poft Scculuin a Chrifto na- to Decimum . Cerrc perquam rara JD eadcm fuiflc olim puto, quur^ alium j eurfum libcralitas Chriftiana ea tem- | peflaic tencret. Fuerunt ctiam anti- '

8^

quitus nonnullis in locis Leprofirum Domus: ac praeterca accedcrc coepe- runt poft Sacculum , ut opinor, Un- decimum Hofpitales acdes iis dcRi- natae , qui Ignis Sacri morbum con- trahcbant : quae morborum gcnera apud nos ex Dci Optimi Maximi mu- ncrc evanuerunt, fimulque cum eis inftitutae domus. Vidc fupra Difier- tationem Y-W l. de Foeneratoriius . Nune unara lubct profcrre Chartam , olim mihi traditam a do61;iflimo & amico viro D. Pctro Cannefo Abbate Ca- maldulenfi, Ex ea conftabit, in Mo- nafterio Canonicorum Rcgularium San- £lac Mariae ad Carceres , quod vc- teres Elienfes Man.hiones in agro E- ftcnfi condidere, non hofpitum dun- taxat , fed (5c ^egrotantium curam fuif- fc olim lufceptam . Scripra quidctn Charta Arno MCXCVII. Scd"pia i- fta libcralitas jam anica in mores in- dutla fucrac. Azzo cnim Eficnfis Mar- chio ea ratione Canonicis dona pa- rcntum fuorum confirmat, ut Prier , &■ ejus Fratres ptrpetuo deheant in H»- Ipitum reccptisne , & Infirmorum cura , uberioribus eleemofynis , fiiut prius be^.s & laudabilster facickant ^ attensltis vi- giUre .

Inveftitura bcnorum data ab Azzone Marchione Eflenfi Livaldo Prlori & Cansinicis Monafterii Sanilac Mariae ad Carceres, Anno 11^7.

ANtio Domini Mille/im» Ce:ite/tmo Nonage/tmo Septimo , Indidione Xy. die V. exeunte menfe Junii , in praefentia Domirii Pifloris Vicenrini Epifcopi, & Domini Gerardi Praepo- fiti , Mjgi/iri Dominici Judicis , c^ Presbyteri Ortonis , Presbyteri ^^onis , Presbyteri Drodati , li^ Preshyteri Ja- eibini , Cantnicorum SanBae Mariae ad Carceres , & alifrum : in folario Ho-

fpitum San£lae Mariae ad Carceres, Dominus Azo Eftenfis Marchio in remiffione peccatorum fuorum , futrui^que praedecefforum , concijftt Domno Lival- do Priori Sanftae Mariae ad Carce- rcs , &■ ejus Fratribus Canenicis eju- fdem loct , recipientibus pro ipfa E:cle~ fia y & per fv.fiem , ijuem in manu ha- bebat , eundem Priorem inveftivit , prae- fentsbus Fratribtis , ejufdem Ecclefiae F 1 nomine

8; Al^TlQUIT,

ttomine fectplentem , ut di^um e/l , de cmnihus pofftfftonibus five in aquis five \ sn terris cultis , vigtis , pafcuis , nen-.o- ribus , paludibus , uhicumque jacentibus , ad Ellenfcm Domum pertinentibus , quas praedicla EccU/ia tum temporis forte minus jufte pofftdtbat, ita fcilicet , ut ab indc in perpetuum ipfa E:defia ea , quae mintts ju/ie forte poffnlebat , julle i!^ legitime perpetuo , omni fua fmrumque fuccefforum omnittm contradi- ^iont , habere & tenere t^ quiete pof- fidere debeat . Et hez to intuitu fecit preefatus Maribio , ut ibi diclum efi , «r praedi£lus Prior, & ejus Fratres, eorumque fucccffores , Deo dante , perpctuo debeant in Hofpitum recc- ptione , Sc Infirmorum curi uberio- ribus eleemofynis, ficut prius bene & laudabilitcr faciebant , attcncius vigilare .

MEDII AEVl 88

Al .Aclum ejl hoc in fuprafcripio lo- co i&C.

Ego Oldricus Imperialis .Aulae Ns- tarius interfui , e^ hanc Cartam jttffu iflitts Marcbionis fcripfi .

Confueverunt autem Romani Pon- tifices, ut Caritas & beneficcntia iti Pauperes propagaretur, piis hifce lo- cis patrocinium fuum impendere, ei-

B fque Privilegia impertiri. Cujus rei unum exemplum proferam. Celeber- rimum eft, ut antea dixi, a multis Seculis Senenfi in Urbe Nofocomium Sanftae Mariae de Scala . Porro quan- topere eidem faverit Alexander IV", Romanus Pontifex, ex illius Literis difces, quas ex autographo def^criptas ad me mific, dum vivebat, Clarifs. vir Hubertus Benvoglientus.

Privileglum conceflum Re£lori & Fratribus Hofplralis Pauperum Beatae Mariae Seneofis ab Alexandro IV. Summo Pontificc, Anno 1157.

ALexander Epifcopus, ftrvus fer- vorttm Dti , univetfif Cbrifli Fi- dclfbus , ad quos Literae ifiae pervene- tint , falutem & ^'4po/}olicam ienediiJit- nem . Si juxta fententiam Sapientis in- ter tempus feminandi difcernimus & Wie- tendi , feminare debemus in terris , quad tum multiplicato fruBit recolligere debea- mus in coelis , facientes nohis de mam- mona iniquitatis amicos , qui , quum de- fecerimus , in aeterna tabernacula »9S admittant . Sic enim tbefaurir^amus no his tbefauros in coelo , ubi fures non fodiunt nec furantur . Sic terrena in cee- le/lia, & tranfitcria in aeterna felici tommerci» commutamus , Licet autcm in- digentibus univerfis aperire teneamur vi- ' fcera Caritatis , illis tamen fpecialius iy a'mndantius quodammodo liberalitatis debimKS gratiam txhtbere , qui quunt

C fint pauperes fpiritu , fponte fuheunt •- nera paupertatts , ut pauperibus poffiit copiefius fubvenire , dum tamquam nthil habentes , Cr omnia poffidentes , velut penuriam pati C^ abundare dtdtcerint , abundant pauperibus , fibi egent , i^r in fe aliorum ege/lattm affury,unt , ut ex indigentia Uberali liberalius mini/lrent befpttibuf i^ egenis . Hoc vero quam-

D vis multi lattdabilittr exfeqttantur , illi tamen fiudent laudabilius adimplere , qui Hofpitalitati vacantes , nen folitm reci- piunt hofpites , Jed & trahunt , illud Propheticum exfequentes .' Frange efu- rienfi panem tuum , & Egenos , Va- gofque induc in domum tuam • Quuna videris Nudum , operi eum, & car- nem tuam nc delpexeris. Hi enim quum pafcunt tfurimtes , fitientes pe- tant y coUigunt hojpites , nudn vefiiunt,

C^ »0»

8p

DISSERTATIO TRIGESlM ^SEP rm i :

po

^ non folum infi^mos vifitant , fed eo- rum in je infifmitates ajff.ntunt , mini- ftrant in carcere pofitis , & quibui in infirmitate participant , communicant in fepultura defunflis , illa omnia exjequun- fur , propter quae Domintts in ttltimo diftri.iionis examine rtmuneraturum fe konos , i^ tnalos afferit puniturum Quum i^itur dilecii filii ........ Re£lor , &

Frarres Hofpitalis Pauperum Bearae Mariae Senenfis ad hoc totis •viribus elabtrent , ut undique confluenrium cgcnorum , parirer & Aegrorum ne- cefficatibus fe exponant , monemus t*- niverfitatem vtfiram , & bomines in Domino , ac in remifftonem v»iis injun- gimui peccMtorum , quod , ut cooperatores fitis operum pietatis , accedentes ad vos torum Nnntios benigne recipere ac hone- fie traBare curetis , eis grata fuhfidia , C?" piis eleemo^y.a' ctnfetentes , ut qucd fauperihui contuleritis per tnanus eorum in terris , vobis per manus pauperum tbefauri^etis in coelis , cum u4pofiolo fen- titntes , quoniam qui parce feminat , parcc & metet : & qui feminat in bcned clionibus , de benediflionibus & mctec vitam aeternam . 2Vm autem de omnipctentis Dei mifericardia , i^ beatorum Petri dr Pauli xApoflolorum tjui au^oritate , ac ei quant nobis in- dut/it , poteflate anfifi , omnibus , qui de facuhatibus fuis ipfis fuhvenerint , Cf it tam fancfa Fraternitate flatuerint fe collrt>3- , eifque beneficia praefllterint annuatim feptimam partem in/un^fae foenitentiae relaxamus . %Au^oritate jf- pofioltca flatuentes , ut iis , qui etrum Fraternitatem affttmferint , fi E:cle/iae , ad qt*as pertinent , fuennt interdicfae , ipfofque mori centigerit , nlfi excommu- nicati vel nominatim inttrdiSii furrint , aut etitm publice ufurarii , fepuhura Ecclefittflica non negetur . Recepttres quoque Fvaternitatis <ir CalleBarum ipfa- tum , falvo jnre Dominorum juorum ,

B

fub beati Petri ^ noflra proteclione fufcipimus . Stotutntes , ut fi qui Fra- trum ipforum , qui ad eajdem Fraterni- tates vel CoUetias mifft fuerint , in quamlihet Civitatem , Caflellum , vel Vicum interdicJum advenerint , in eorum jucundo afiventu femel aperiantur Eccle- fiae annuatim .' i^ir excemmunicatis , & nominatim intcrdiSiis ejeilis , dtvina ibi Officia celebrentur , ut fuper ehemofynis acquirendis verbum exhortationts ad Po- pulum proponatur . Salva in omnibus fupra^liBis declaretione Concihi Genera- lis . Date igitur eUemofynam , ut tmnia mttnda fjnt vobis , quoniam ekemofyna a morte Uberat , & ipfa efl, quae pur- gat peccata , & facit invenire vitat» aeternam ; quia ficut aqua ignem ar- dentem extinguit , fic tkemofyna peccato refiflit .

Datum Viterbii V. Kahndas Julii , Pontificatus noftri ^Anno Ttrtio .

Mihi ver6 per fuas Literas figni- ficavit olim eruditionis antiquae cul- tor indefeflfus Benvoglienrus fupra laudatus , fervari apud fe Literas Caeleftini HT. Papae, datas Anno Tertio fui Pontificatus , hoc eft , Anno Chrifti MCXCriT. per quas illc Nofocomium Senenfe in aliqui- bus eximit e jure Canonicerum , quod ifti intemperanter mulros pii loci fundos diflipaflent . Adfcrvabat ctiam idem Benvogtientus Diploma Henrici Regis, quem genuit Fride- ricus IT. iTioerator , datum Senae Anno MCCXLT. per quod eidem Nofocomio privilcgia confirmat . At- qne haec erant apud Majores noftros Caritatis Chriftianae munia . Anti- quis vero Monachis , animadvertas velim non unum tintummodo hofpi- talitatis domicilium fuiffe , eorum Coenobio plerumque con^-iguum , fed & plura inrerdum . Ad Padolironcn- fc celebrc Monafteriura , quod in a-

gro

pi AT^ITIQUIT.

gro Mantuano fitijm cft, fpei^abat olim HoJpitaU , q<*od bonae memortMe Comitijfa Matilda conflruxit in fubur- bano Mantuae , fitum juxta Portam , 0uae dicitur de Holpitali. Locum hunc Monachi Monafterii Mantuani Sanfti Andrcac luum cffc contcndebant , ci- fquc Monachi Padolironcnfcs obf.ftc- bant . Anno MCIX. controvcrfiam hanc poflrcmo dccrcto dircmit Mai- frtdas Epifcoput M&ntuanus , pro Mo- nachis Padolironcnfibus pronuntians. Ita a Monachis Bcncdiftinis, Lco- ncnfc Monafterium in Brixiano agro fitum incolentibus, practcr alia re- gcbatur olim Xcnodochium Sancli Acgidri, cujus nunc nuila vcftigia fuperfunt , non longc a mocnibus Mutinenfis Urbis fitum . Quum vcro cjufdem pii loci regimcn in _ lcvc commodum Br:xiani Monsfterii cc- dcrcc ob nimiam diflantiam , ipfum tradiilcrc Leonenfes Monschi nomi- nc cmphytcufis Monachis Sancli Pc- tri Mutinenfibus . Lcgitur adhuc in iftoruM Tabulario Charfa cxarara An- KO MCLXXV. i» loce Um (ita cnim Monaftcrium Lconenfc, fivc ad Lco- rcs, appellatum poftcrioribus Saccu- lis fuit) in qua Doinnus t/Tihertus ^b- bas Lconenfii Menaftetii invtftivit Pre- skj/tQVum Sichenxonem iS" Cantttboluvn tjui Ctnverfum , de Hofpit*li SanBi x/ttgidii , & de omnibus ad ipfius jus fertintntihus , quod efi fotunt juxta Mu- tinam , in perpetuum nemine Holpitalis Sanili NcoUi &c. ( crat & iftuii Xc nodcchium olim juxra unam c Por- tis Mutinac, qua Huit Canalis dtlla Fr-.della , a Bfncdi£l>nis Mutincnfi- buj rcftum ) ut jtm diilus Pfesbyter , & ejus juccefforei dehe»nt fclvere per fifgults AHnti in Feft» SantJi Martini ^ti^tusr Liras cerae , nemine cenfus , fratfrto Menafteri» Satsdi Benedi8i ( LcoaenCs ) in le.o Penxjani , «bi

MEDll AEV!

5*2

B

.- E

multa pracdia Brixianis Monachis erant. Scd &: ipfis Monachis Muti- ncnfibus San£ti Pctri fua crat antea Hofpitalis doraus : idquc cis potiffi- mum a Johanne Epijcepo Mutinenfi commcndatum in Charta donationis, Anno DCCCCXCVI. fcripta , ubi hacc lcguntur : Et Domum Hofpitalem habmnt, ubi SELFNDUM MOREM H»fpites de Decimis lahorum fuoium re- cipitni : Quac poftrcma vcrba indi- cant, quota pars Monafticorum rcdi- tuum impcndi folcret in Hofpitali- tatis ufu. Atquc cx his paucis di- fcc , quot olim Xcnodochia Mona- chorum curac commcndata fuerint , quando Mutinac quoque Brixiani Monachi Hofpitalcm domum rcge- bant . Et Lrontnfi, quidcm Cocnobii fafta mihi cft alibi mcntio , hoc cft in DifTertationc XV. de Manumtffi»- nihus . Illud Mabillonius in Annalib. Bcncdiftinis vix pro merito agno- viffc vidctur, pauca taniiim de eo habcns ad Annum DCCLIX. ubi c- jus fundationem rcfert ad Defidcrium Langobardorum Regcm , cui rcvera facratus illc locus originem fupm de- bct , ac amphfiimac dotationis do- num . Addit Mdbillonius, hoc Mona-. ftetfum a Conrtido Sei,tintte Impergtere jolo actjutttum . Vcriim in nuper me- morata Diflcrtationc ego monumcntt indicavi ad idem Monaftcrium , e ju- fque Abbatcs fpcftantia , ctiam poft tcm.pora Conradi Secundi Regis Ro- manorum, nam duos Conrados Im- pcriali nominc infignitos non habui- mus. Arque hcic jam vidifti ad An- num Chrifti MCLXXV. idcft poft Conradi II. tcmpora ^lbertum ./fi)ia~ tem Leonenlem . Rcftat adhuc & altc- ra pergamena in Chartnphylacio eo- rumdcm Bcncd;fl:inorum Mutinenfiura Sd6\i Pctri , controverfiam cxhibcns inter ipfos Monachos , & Demmm

Gusl-

4

93

DISSERTATIO TR IGESIM 4SFPT1M4 .

9A-

G:«illielmunt Dss grati^ ,AbbtiUm Mo- naflerii ds Lsno Diccr/i! B-ixienfis . Ncquc fe peritiorcm celcbris illius Cocnobii prodidit ApacJus de Nucc Cafincnfis Abbas in Notis ad Chro- nicon Cafincnfc Lconis Marficani . Auftor cft idem Leo Lib. z Ca- pir. 6$. Monachos Cafincnfes, ab- je6lo Bafilio Abbatc fpurio , Anno MXXXVnr. RlcAeri»m, qui tu»c Lso- uenfem ^hltatism fege&at , i» ^ihatem ftiii dari eupoJluUffe . Nihil dc Abba- tia ifta Angclus de Nucc habct, hoc unum inane adnotans , pro ^ibatiem legi in MSto Codicc Ecclefiar,; , qua- £ i& Ecclefiam aliquam antea regc- ret Cafinenfi Cocnobio fubjrftjm . Longius ctiam a veritatc receffit Camillus Pcregrinius in Seric Ab- batum Cafincnlium , quum hacc dc Richcrio fcripfit : Ricberius ^bSai Leadiinfis Impetaterttn Cenradur» i» I- ttilism feq-uutus , ad ^bbatiayn Cafinert- /tw trattslatus efi . Scribcndum ei fue- rat L^^oHenfis . Vidc in Tom. XIV. Rcr. Itaiicar. Jacobum Malvccium Hiftoricum Brixianum , qui pag 848. Je c*r./iru£iro»e Mcna/ierii de Leno a- git, eiquc praetcr ala obligatas fuif- fc ait Dectmas ej^' Pritfiitias defuper tetam ^D^iatiatn in ufu Pauperutn <^ P'-e^yineru»> . Tum ad Annum MC- XXXV. tradit , Coenobium Leonenfe funditus igne dirututn . Is ciam nar- rat , facrum locum gravibus aerum- nis peffundatum jacuifTe diu , i^ meis quoque diebus omni dtcore nuda- tum , nec amplius Rrltgio/orum Coeno- itum , Pauperum refugitm , Peregrino- rum Ho'o'ttum d'<ci pctefl . An negct Clariffimus Marchio Scipio Msff jus in Vcrona Tlluftrara , Monaftcrium hoc Brixiani agri fuiffc , aliis pcr- pendendum relinquo.

Sed quando in Leonenfe Menafie- fitim iacidimus, veDiam mihi a Le-

B

D

ftoribus polliccor , fi illud non ^nts dimifcro , quim Ojufculuoi hacle- nus luce carcns hifcc vererum Secu- lorum monumentis adjecero . Ejus Auftor eft Boni^o pnmo Sutrinus ^ tum tcfle Bertholdo Conftdnticnfc Hiflorico Placentinus Eoilcopus , qui Anno Chr fli MLXXXIX. quod vi- rili animo Schifmaticis , hoft bufqus Ecclefiic Romanae obfifterct , ab ip- fis obtruncaus gloriolo certanriine mortem fubiit. Eum intcr Scriptorcs Ecclcfidfticos i^mdiu rctulit Anony- mus Mcllicenfis a Clarifs. P. Pezio edirus . Tum de co cgerunt Ughel- lius Tomo primo Ital. Sacr. in Su- trinis Epifcopis, & Tom. i. in'PIa- centinis, & poftca Pctrus Lambe- cius in Comrncntar. de Biblioth. Cac- fsr. & Guillielm.us Cavc in Hiftor. Literar. ac nupcrrimc omnium fufif- fimc Cafimirus Oudinus in Commen- tar. de Scriptorib. Ecclcfiafticis . La- tent ejus Opera intcr lcrinia Cacfa- reac Vindobonenfis Bibliothecae: hoc cft Syntagma Decretoium e jacra Scr - ptura , Cenclliii , & Patribus ceileSt- rum ; atque Epitome Hifloriae Pontifi- lum Romanorum .' cujus poftremi Li- bri quum ego funHmopcre a»idus fo- rem, intellexi tandem , fiihil aliud illic cxhiberi , nifi mcrum brevenx Catalogum Ro.manorum Pontificum , quales multos habcmus , proptcrea- que ab eo ulcra mihi procurando abftinui . Alia quoque ab co coHlcri- pta Opufcula periiffe creduntur , de quibus confulendus nuper mcmoratus Oudinus. Ad praefcns quod attinct , Mabillonius in Itinerar. Italic. pag. 19. haec jam fcriofcrat, dc Ambro- fiana Mediolanenfi Bibliothcca agcns : In ttlie Codice exfiat Bonixpnis Sutritti Epifcopi Lii'er de Secramentis ad Gual- terium Leonenfis Monafierii ^bbatem.' qut in Lfbrt ,Au3et memsnit alttrittt

Ofvh-

P3 ANTIS^UIT.

Opujculi fui contra Ugonem Schifmati- cum. Sed 8c antc Mabilloniam Pc- trus Maria Campius in Hiftoria Ec- clef. Placentinae ad Annum MXLIV. Sc MLXXXVII. plura attulit dc Eo- nizone praelaudato , atque inter ce- tcra monuit , fe Romae vidiffe illius

MEDll AEVJ ^6

A Librum ds Ecchfi^flicis Sacyamentis . Igitur Opufculum iflud , quod e MSto Codicc Ambrofianae Bibliothecae o- hm cgo haufi , ad Gualterium Leonen- fti Monajlerii non Abbatcm , fed Priorem , fcriptum DifTertationi huic addifum volo.

Inclpit Libellus de Sacramentis a Bonszone Sutrtno Epifcepo editus ad Gualterium Leonenfts Coenobii Monachum & Friorem miffus.

S^nBa & univerfalis matef Ec:U- fia , vni viro conjuncla Cbriflo , quia non ambulat in umbra , fed Dei gratia certa jam ffuitur re , muha non recipit Sacramenta . Habet tamen pauca , eiuo ab ipfo Domino tradita , quaedam veib ab jipofiolis inftituta . Praeceptum enim Bapt-Z^andi , & qualiter bapti-^an- dii , quo in novum renafcitur heminem , C^ fine quo, tefle veritate, nemo intra- bit in regnum Coelorum , dari deheat B^ptifmus , po/l refurre'lionem ^pofiolis a Domino traditum in Evangelio fecun- dum Mjtthaeum legimus in hunc ma- dum: Ite, docete omnes gentes, ba- ptizantcs eos in nominc Patris & Filii & Spiritus Sanfti : ut doclrina antscedat Baptifma, fcilicet ut ante do- eeatur credere qui baptix^andus efi , quim baptiz_etur / quia ficut Ftdes fine optri- bus mottua efl , ita & opera , fi non funt ex Fide , nihil profunt . Quod in farvulis quidem non ebjervatur ^ quia fer Fidem parentum , & eerum a qui- ius fujcipiuntur in facro Baptifmate ^ falvari creduntur . Ita tamen ut quum ad intelligibilem aetatem pervenerint , noH Julum doceantur , quid in cerde de- beant credere , fed etiam quid in opere obfervare . Et lic.t ante dominicam Paf- Jionem Cbrifti legamus , baptiz^t^ffe Di- fcipvloi , tamen quia nondum erat im- molatus ,Agnus , qui venerat tollere pec- Tcat» Mundi , hujujmtdi fufifientibus

B Paradifi nen referabat introitum , c^ non poterant , in novum refurgere homi- nem , qui cenffpulti non erant Chfiflo per Baptifmum in mortem . Ceterum li- cit taltbus regni cocltfili per hii'juJrr,odi Baptijma non aperiehatur janua , non tamen omnino e>at fupervacaneus . Tan- tum enim proderat ille Baptifmus , quan- tum Exonifmus i^ Catechizatio frofunt bapti^andis . Nec quemquam meveat , qued Baptifmus talis dicitur Chrifii in Evangelio. iVaw i^ Fides , qua im- buuntur Cathecumeni , 2^ dicitur Chri- fii , !& eji . Sine perceptione tamen Ba- ptijmi non Jalvat Catecbumenos . Enim- vero lich pofi rejurreciionem , dr prae- ceptum baptixandi , & tne ium v4poflo- los legamus a Domino fuf-eplffe , nen

D tamen legimus eos baptizajfe, nifi pofi I adventum fanSii Spiritus Paracltti . In die enim Jan&o Pentecofles quum ^Ape- floli linguii loquerentur emniitm gen- tium , Judaeis eos mufto plenes ejfe con- crepantibus , Petrus Jobelis prophetii falfa prefari perfidos demonflravit , & Davidico teftimonio evangelix,ans illis Jejum mortis Jolutis doloribus Jurrexifje f compun&os corde ipj» ufque die ad tria miUia in nemine Patris c^ Filii & Spiritui Sandi baptizavit . Qjtapropter a Romanis Pontificibus dtfinitum efl , ut ftcut infirmis , &" morte periclitanti- bus , & ehftdiene pofitis , C?" in naa- Jragio c^ in ceferis periculis , ne fint

gratia

97

DISSERTATiO TRlGESlMASEPlIMA l

graiia Baptiftnl pertant , omni teiKpjye A lubveniendum / ftc fanis & incoltsmiiits in ftnda tanilin Ssbkato Pafcbae , C5" SabbatB Pintecefles fuhvenitndum efl . Praeterea fi quendo vel Haereticerum vefanii, vel fiultavum Sacerdetunt igno- rantia , ttna ex triiut in Baftijmt fue- rit innominata perfete» , ntn erit ratnm Baptif^a , nec dici ptterit iteratum , quod eonfiat r.on reSfe fauum. Q;itd e- B tiam in ^/fciibus ^ptfieltrunt fe.tffe le- gimtfs P:;tdttm dt his , qui Biptifmate hspti^ati trant Johennis . N*m qiiia Sfiritum San&um nondum , fi ejfit , co gnovetant , itcrtsrst bapti^aniur , immo ve>^ verum fu/sipiunt Baptifma . Optr- tet tnim , ut tjui filii dcbent tjfe ado- ptienis , et renafcantttr Spititu , ^mo Dtminicus Heme in Virginali utert eon- «eptus tfl. GratiA enim Dii renafcimur , Et ^uia una tfi Patris &■ Filii (^ Spiritus SanBi Dtitai , tina veluntas , una precul duhio tfl eperatit. Hase de Sacramento B/iptifmi nunc br-eviter me dixiffe fufflciat . Nunc -^ni ad Eucha- rifiiat tranftamus Sacramcntum .

58

De Sacrament© Euchariniae.

ULtimo pbafe cum ,Ap»fi«lis a Dt- mino celekrato, de ^ug [e:urtelum Lucam babts , Dtminum d<xifft .' defi- dcrio defidcravi , hoc Pafcka mandu- care vobifcum , antcquam patiar. Di- €© cnim vobis , quia cx hoc non Bianducabo illud, donec impleatur in Regno Dei. Et accepro Calice gra- tias egit & dixit: Accipitc & di- vidite intcr vos . Dico enim vobis , ^uod non bibam de generationc vi- tis, donec Regnum Dci veniat . ,A belito igitur vetttis L'^^is fatramento , fprttif^ue carnalihui Judaicae plebis ce- nmoniis , ^««e vttut nemine in hec loco de/fgnatur , * protinus novi Ttflamtnti Secramentum , ^ ritum ttlthrandi , at~ Ton:. riU.

D

cipiens panem , cowmendavit ^pifialis dicens .' Hoc eft Corpus meum , quod pro vobis tradetur. Hoc facite in mcam commemoratiorem . Similiter & Calicem , poftquam coenavit, di- cens : Hic cft Calix rovum tefta- mentum in Sanguine meo , cui pro vobis fundetur. Vtrum ptft Dtmini~ cam refurrtdtcncm Cbrifio eufn ufpofis- lis faepius manduc/inte tr hi&ente & ctllc^uente , nen epettehat ^pefletis , gaudit refurrtBienis repletes Strcranien" tum in cemmemeratione Domiy.icae Paf" fienis cehhrare. Quid enim pifcis affus pefi rcfurret^ienem a Chri/ie mandtica- tus , &■ Difcipulis traditus , nifi Cbri~ /lum peffum defignabat , eum eodem pa- nem ty pifctm (uprapefitum prunis e- debant , tir ipfum eumdem in Sacratnen-. te panis & pifcis & favi mcllis man- ducabant ? Pofi adventum vetii in D:~ fcipules San8i Seiritus Paraditi eum invidsa * multitudinis credentium efftt ctr unum &" anima una , in x/inihtts .Apcfitlofum legiinus , .Apofioles fregi^t panes /?» demihus {j^ circa dor^es in cemmemaratienem Deminicae Peffianis , <^ pepulss credetitium communicaffS . Nss muhepere curabant utrum panii ejfet .tzi~ mus vel * ('imenlatus . Poftea vero Cbri- /iiana pullulante Rcligione , Difcipulis in 0,ie terrarum di/p-rfis , (^ masime qfum Va': E'eclienis pratdicata Dama- fco &■ .Arabia , incipiens ab H''erc/olym mis ufque ad lUyricum , C^ ufque itt Spaniat & in Injulas interjacentes fe- minafftt Evangelum , ceeptrunt Ecclefiae in una Sabiati ad audiendum verbunt D:t in lo,o , que pcierant , cenvenirt : &" psfi praedicaticnes , imme verb cella- tienfS , pane & fiaiplicistr t.intiim %-int in menfa fivt lignta five e* lapidibus confiruSia fuper impofite , ehfeeraiior.ibus & erationihus ntcnen & pefiiilatiooi- bus , quam ufque hndie in fan&o Para- Jctve Ecclefia decar.tat , a Sacerdott /«« G pr

99 ANTI2U1T.

per Eucbariftia rlte eilehatis , Domini- ed oratitne lentj voa , ut a circMmftan- tibns vix foffit andiri , decantata , Po- pulus in commtmoratiane Deminicas Paf- fianis fecttndhm Deminicam traditienem tommunicabat , & hoc in plerifque Ec- $lt/iis a jejt$nis . It eliquibt4s verh in exemplurti Dominicae coenae fiebat » coe- natis , Qutd etiam u^qae ad ieati ^u- guftini temptra duraffe , il>[o docente in Epifhla , ^uam fcribit ad Januarium Epifctfum de Ctena Domini , ita effe taenovi-nns . Beatus vero Paulnt .Apt- ficlus Mjgifler gentium , dum Timetheum ad regifaen inftrtfret E^ifsofale , inter ttttra fic ait.' Obfecre primum ficri •bfecrationes , orationcs , poftulatio- ncs , jratiarutn aftiones pro Rcgibus, & his, ^ui in fublirBitate funt pofi- ti , ut quictara vitam agamus 5cc. Et bxnc ritum Sacrameittrum ab %Apt- fttlit telibratnm , d* Ecclefiis failitum , Snatat Cteltftinus Remenas Epifctpii in Dnretali fua Epifltla ./ffricanis E- pifctpis mifsi , ^num de Gfatia D:i difputgret , inter cetera fic ait .' Obfc- crationenn quoque Saccrdotalium Sa crameatorum recipiamus , quae ab Apoftolis tradica , in toto Muudo , atque in omni Catholica Ecclefia u- niformiter celcbratur, ut lcgem cre- dendi ftatuat lcx fupolicandi. Q.uum enira fan£larum Plcbium Sacerdotcs «aandati fibimet lcgatione fungantur, apud divinam clementiara humani generis agunt cauffara , & tota fccum Eccltfia congfmifcente poftulant & precantur, ut Infidelibus donetur Fi- ^es , ut Tdolatrae ab impictatis fuae libcrcntur erroribus, ut Judaeis abla- to cordis velatninc lux veritatis ao- parear , ut Haeretici Catholicae Fi- dci pcrceptione rcfipifcant , ut Schi- fmatici fpiritum redivivae Caritatis aecioiant, ut Lapfis pocnitentiae rc- me^^ia c««fcraittur , Ht^ue Catechu-

MEDll AlVi

loo

D

menis ad regencrationis facrament* perdu£lis coelcftis mifericordiae aula releretur . Haec ab w4peflelis ita cete~ brata , &■ Ecclefiis tradtta , C^ beati Pauli ,/fpefioli traditione inflrttimur , (^ btati Ceeltflini Romani Ptnfficis ita edecemur Epiflold . Supereft nunc quali' ter haee ntflrae * tfuae in Occidentall Miffae celeirantnr elimate , inftitutit ce- lebrari debtat , {^ a qtiibus aufio>ibus fumpferit exerdium , me fcrtbere . Tu ve- tl ptt ntbis trare ntn diff-:ras , ut Do- tnintfs gratia fud , earbtne de altari for- cip! ftiblate , mea dignetur purgare la- bia . Q^-tis enim egt fum , ^ui tanta ptfflm enudeare myfleria ? Sed &" itt fpinis Itcutus efl Dominus . Et utinam , t btne Jefu , mees ntn ierrefeas vtpres , qui tollis peccata Mun^i .

Pofl beati Petri ^pofttlerum Prinei- pis inclytum martyrium qutd unt et- deD/tque die cum beatt Pault Dt&tre gentium fub N^rane Ceefare fufcipiens , glcriofam Rtmatam fecit Eccle/iam , C/e- mens natitne Rsmanus Rtmanum fufct- pit Ptntifjcatum. Q^<iliter veti primui fit per eleSfiinem Petri , & tertius ttt gradu , fl ^uis gnarus effe vtluerit , le- get Librum , q-uem fcripfl in UgoncBi S^hifmaticum , & ibi invtniet ad plt- num dilucidatum . Hic vob fpiritu Dei plentft intuent , ne ftlemnes , quas fupe- rius diximus , tratitnet faepius auribni Pepulerum recitatae vilefcerent , & quei plus eft , ne f<,rte ah Etbnicis memtriat stmmendatae in etmpitis C^ in plateis , in theatrii & in delubris Idtlerum rt- eitarentur , tb reverentiam ^pefttltrum unt dte , in fanflt fcilicet Parafceve , fecunttitm ptaeteritum mtrem praecepit celebrari . Ipfe vt.i Cantnem inflituit ^ (fui per annum tetum fuper Eucbari- fliam recitaretur fecrete , ut ifui tantt fecretius , tante avidius tanttque teve- rentius a Ptpule jufciperetur . H'e idem in Dtrninieis ditbas in /«;e, qui inve-

mri

lOI

DfSSERTATiO TRIGESIMASEPTIMA.

102

niri peterat , eppottune Pepulum tnfti- tuit credentium cenvtcari , dat&que col- le&iy quam ebjccraiione^n dicit beatm ./iugufltnus , lt8eqve a Pepule Evange- lie , peft praedicatienem impent (uper tnenfam panem, & ftmpltciter tantitm vinum praecepit . Ol)[ec*atienilfus quoqite fecrete fttper eilatienem decantatis a Sa- serdete jalutari Pepulum tn hunc me- dttm .• Dominus vobifcum ; quo re- fpendente & cum fpiricu tuo , iterum admenert , at fmfttm habeat cer , ut quae fttrfum funt , cegitet »en quae fu- per terram , inftituit . Que refpeidente , fe hahtre ad Deminum , ad agendas Dee gratias eumdim pteiinus invitet Pe- fulum . Qtt» refpendente : dignum & juftum effe , Dee gratias agere ^ illice fic incipiat distns : Ver^ dignum 5c iuflum eft, acquura & falutarc, nos tibi femper & ubique gratias agere , Domine fan£tc Patcr omnipotens ac- tcrne Dcus , per Chriftum Dominum noftrum : per qucm majeftatcm tuam laudant Argeli , adorant Dominatio- ncs , trcmunt Potcftatcs , coeli , coe- lorumque Virtutcs , ac beata Scra- phim focia cxfultatione concelebrant . Cum quibus & noftras voccs ut ad- mitti jubeas deprccamur , fupplici eonfcflionc diccBtcs. Quutmque ab emni Ecciefia Sanftus, Sanftus , Sanftus, Dominus Deus Sabaoth. Plcni funt Cocli & Terra gloria tui . Ofanna in cxcelfis. Bcnedi£ius , qui vcnit in nomine Domini. Ofanna in ex- ' celfis , fuerit decantatum , illice Cane- newi , quem beatus ^uguftinus Oratie- nem vecat , fuper Euchariftiam fecrete recitari inftituit in hunc modum : Te igitur , clementiflime Deus &c. (a) Hanc igitur oblarionem fervitutis no- ftrae, fed & cun6lae familiae tuae,

B

D

^uaefumus , ut placatus accJpias per Chriftum Dominura . Quam oblatio- nem tu , Deus , in omnibus, ^usefu- mus, benediftam , afcriptam, ratam , rationabilcm , acccptzbilcmque facere digncris, ut nobis Corpus 8: Sanguis fiat dilcftifliHfti filii tui Domini no- ftri Jelu Chrifti. Super quac propi- tio ac fcreno vultu &c. (bj Per ^ucm haec omnia, Domine , fcmper bona creas , fan6tificas, vivificas , bencdi- ci$ , & pracftas nobis per ipfum , & cum ipfo 5c in ipfo ^c. His ita fer- leciii , Deminici fecrete fiititi Oratiene , invitate Pepule ad bentdt&ienem , infti~ tuit jupra Populum davi benedi&ienei , quas ieatus x/fuguftinus neminet Peftu~ latients j & particuli Panis irttvs po~ fiti in Calice cgmrtiunicaiant , qui vo~ hbant . Et fts finita erat Miffa .

H»! mede .Anacletus , qui Cltmenti fucctffit in Pentificatum , Cf Evariflus t4nacUti fucceffer , Miffas celebravere . Beatus vetl ^lsxander Evarifti fuccef- fer memeriam Pafpenis Chrifli addidit in Canone ab ee lece , ubi fic incipit : Qui pridie quam pateretur, ufquo ad: fupra quac propitio ac fereno vultu. Inftituit praeterea , ut panis taatum .Ax,Vi^KS efjerretur : nam ante indiffe- renter i^ fermentatus & a^ymus offere~ batur . Praectpit etiam , ut i» Sacrificio aqua vin» mifceretur . Et hee tanthm in Miffarum felemniis fupraddite , per em- nia btati Cler^entis inflituta fecutus , quem Sixtus ejus fuceeffer per omnia i~ mitatus efi . Telefpherus •veri Sixti fuc~ ceffer Hymnum ^ngelicum in Mifferum fetemniis addidit dec/inta»dum . Qited etiam Telefpherus , Higinus , e^ Piies , ^gnitius , & Soter , Leuterius , &• Vi~ 3er , Zephirintts , ^ Calixttts , Urba- nus , i^ Pentianus , ^nterus , 6>* Fa-

(a) Sequitur Canon Apoflolorum clufive, iieque aliorum fit mentio.

{b) Neque adlunt Confecrationis vcrba.

G 2 bianus ,

Ibi fit mentio ufquc ad Sanflum Thaddaeum in-

lO:

Al^TlQUIT. MEDII AEVI

104

bicnus , C0mel!us , Z^ LhcIus , Stepba- lA fuorttm nihtl addentcs ceJebravere . Bea-

nus , & Dltnyfiiis , ni/jil addinles in Canone , axyma cfferentes , ^ aquam in Sacrificio vino mifcentes fecundhm in- Jiitutum t/ilexandri Papae , Mijfas celi- braverc. Felix v:rh Dienyfii fucceffor infliiuit , tit nomina Martyrttni, titi ,A- ptfleleruM , recitarentur in Canene . *//i- didit etiam in Canone ah eo loco , ttki fic ir.cipit: Nobis quoque peccatori- bus ufqtfe: Per qucm haec, Dominc, femper bona creas . Praecepit etiam , tit fupra Sepuhra Martyriim & fuper lieli^uias Mijfae cantarcntur , Qjiod bea- ttts %/fugu/iinus in Tra^atu Juper Jo- bannem laudat benefai^ um , ttt memeria psffienis Martyrum pxffienis Chitfii mi- fceatur . Pe/i innc Marcus tP" Eutitia- ttus , Gajas , C?" Marcellinus , O- Eu- febius , MJciades , & SilvefJer , Mar- eus , &" Jttliui , Liberius , (^ F-rlix , Damafus , & Cir-cius , & ,A.::t/}a/ius , «ibil addintes in Mi(farum officie , Mif' fas (ecundum riturn anteriathm fustum eelebravere , Innocentius vero t/ine/la/ii fxcct/for finita Dsn*!nica Ofetiont , an- tequam particula panis psneretur in Ca- lice , p.icem Pepule ahi ijo:e annuntiari , t^ inter M.ff^rani fslemnia dari infii- tuit Papula jam atte Do.ninicam Ora- tienem ab Epl/cope vel a Sacerdete be- tzedicle . Qii» ritu Zo/imus , (jr Coele- fiintts , Sixtus , & Primus Leo M-ffas celebraverunt . Primus verb Lee finite Evangelie Symbolum ab omni Popule in/iituit decantandum . Hilarius vtrh Leenii fticceffor , f^f Simplicius , Felix , & Gclafius , qui Librum Celle&arum fecit , quem pefiea heatus Gregarius cer- rexit y vina/iafius ^ Simmachus , Or- tnifda, ^ Johannnes , Felix , Bonifa- tius , ^g.fbitus , ei^ Silverius, Vigilius , & Pelagius , Jahannes , & BenediBus , (^ P.lagius teati G-egerii praedeceffer , Mijfnt fecHnditnt traditienem anteriertm

(*) Legcndann Peputus .

D

tus verh Gregorius primus in Romana Ecclefia infiituit , ut ^ntiphona , quae vecatur Introitus , ad mukendum ais- dientium antmes decantaretur , c^ hoe a Meetiolanenfi habuit Eccltfia . Deinde Kyrie eleifon a Clero nevies deconttp- ri , e^ pe/i u^pe/lolum Gradale (^ ^l- leluja , excepto a Septuage/ima ufque ad Pafcha: in quo tempere TraSius cantari confiituit . Le&oque Evangelie dum e- blationes efferuntur , Offerterium decan- tari infiituit . ^ddidit praeterta in Ca- Kcnc : Diefque noftros in tua pace difponas , atque ab actema «lamna- tione nos eripias , & in clcftorum tuorum jubeas grege numerari , per Chriftum Dominum noRrum . ^ddi- dit ttiam: Praeceptis falucaribus mo- niti , & divini inftirutione formati audemus dicere : Patcr noftcr &c. Et cen/iituit , ut boc eum Dominica O- ratione fuper Eucharifiia>H alta vece a Sacerdote decantaretur , ut ftquens Ora- tie, quae fic incipit . Libera nos , Do- mine , ab omnibus malis : quae ants eum altA vece decaKtebatur , fecrete di- ceretur . Et po/i fraclienem Eucbari/iiat pofi communicaverint . antiphenam , quata vecant pe/i- cemmuKiencnt , decantari in- /iituit . Et pofi fu/ccptant Euchari/itam ^ gratiarum alionibus Dce ehUtis , pe/iit- lationes , quae a beate Clemente ujque ad fua tempora fupra Pepulum daban- tur , anteqnam pax Domini di:eretur y finitis pefi- cQmmunienibus , fupra Popu- lum dari in/iituit . ]>Jam antea petitus Sacerdetali benedi^iene * Pepulis qua/l fecurus ahibat , (^ ad gratiarum aBi»- nes Dee * rtddendam non intererat . Ser- gius verh Rcmanw Epifcepus , qui a heato [a) Hieronymo vigefimus fuit y Agnus Dci ir>/iituit inter Miffartnu folemnia , Jicut hodie fit , desantari .

De

(a) Legendum ieato Cre£orie,

los

DISSERTaTIO TRIGESIMASEPTIMA. icg

A furfum tendit , t^ de fuyfum efl , «^

Dc Sale & ejus virtute.

VEfUam nuttc ad Sacrsmenta ab ^- ptftelis inflituta . Et prin.um de fgcrament» Salis , Det adjuvante , dice- re incipiam. In veteri Ttftamento tmne facrtficium Sale afpergckatur . Sal rnim difcretisntm , quae magijira efi Vrtu- tutn , pignificat , Jine ^ua i^ quee vi- dstur virtus , eft vitium . Sale enim ftetor mtrhidae carnis absletur , & vi- fcera Jale cindita in Kiultam ferventur aetatem . It> Evangelio ha^es , D»minum dixiffe xAptRtlis : Haliete Salem in Vobis . Et in ali» leco ad eofdtm ^pt- Jlolos dtKtffe : Vos eftis Sal terrae . Sed unifermiter in univerfa definitum efi Ecclejia . Quttm quii ad catechixan- dum accefferit, petit exfuf^atttnem Sa- cerdttis , tfua Spiritus immundus expel- litur ,• S.^l per manus accleiat Sacer^o- tis , dtcente etdem : Accipe Sal fapien- tiae, quod proficiet tibi in vitam acternam : non qutd vita aeterna dtne- tur Catecbumenis , fed quia Sal (acra- tntntum eft FtHei , quae per dileBianem eferattHT , & ^apti^atis perducit ad vi- tam aeternam. In plerifque verh Eccle- fiis Sti fem-l datur Catezbunis : in qui- bufdam vero omniius fcrutiniis .

De triplici Olco, & ejus virtutibus .

TRanfeundum nunc efl ad Olei Sa- cramentum , quid trifarie dividi- tur . Eft enim Oleum Lbrifmale , cujus Ctn/tgnatitne feptiftrmii ^ratia San 7/ datur Spiritus . Eft & Olrum exttdra- tum , qut un^untur Catechumeni ed ef- fugandum inunicum . Eft & Oleum In- firmtrum ad fanitatem cirptris (^ ani- tnae praeparatum . Haitet etiam Oleum btc prtprium , ut mixtum aliis liqutri- bus fupe/natet tmnia liquamina , & ntn mjceatar , Et fignificat vcritatem , quae

B

ntn mifsetur mendacit. Praeterea & ad illuminandiim liquor efi idoneui . Niu enim tanth-u auenfus illuminat , veritm etiam tcnekrofae nt&is te:v>ptre prtjedus in mari aquas illuminat . Halfct Oleura etiam btc priprium . Itlumiftat , nutnt , vulnera curat , tumares deprimit , fekres extins,"it , calires repellit . Legimus etiam ad Nci' rediijfe columkam aM vefptram , ramum olivae pirtaffs in ore , ex quo ctgntvit , pacem redditam effe in terris bumani gemris prtpagattr . Intellexit e- nim vir Spiritu San^o plenus a vejpe- rafccnte Mundo per avem , quae caret felle , per quam Spiritus SanBus deft- gnatar , per olivae facramattum genus htimanum Satiguine Cbrifli Dee Patri recenciliandum ; &" lich nen viftiili fed invifthili prae confortiius fuis 9leo undus fit Chiifttis, Chrijlus tamen Un- flus interpretatur . u4 Cbriftt Cbriftiani vocamur , Populus acquifitionis , gens

fana

a, ^ ut tn

Eptftil

fua

dicit

Cepias , regale Sacerdotium. ^ntiqui- tus enim Reges tantlim t^ Sacerdotes & Prepietae Cbrifmali ttngeiantur O- let. Jn nove ver» Teflamento emnes per Baptifmum renati Oleo fanSi-.ftcantur in- viftbili , (^ unguntur viftbili : licet in primitiva Ecclefta, quae in Jvdaca pofl Diminicam ^fcenfitnem pulli^lavit , da- tum fuiffs no» legimus . Ceterum in pri- mitiva Ecdefia, quae in Judaea ciepit , credentes non Cbri/iisnes nominari , fed JSJa^arenis in ^AHibus ^pofl»leyur/> fatis aperte Vas eleSiionis ad Feli:em Praefi- dem dtclarat , dicens : De fcfta sutcm Nazarenorum , fupra qua accufor , fic Deo mco defervio, ut paternis non obviem traditionibus . In ,Anti«- chia veri ad evitandam ironiam Judaeo- rum , nemen Cbrifliancrum primitus e- xertf.m efl . Et hec Sacramento ai %Ape- flelis , anlequam dividetentur , inflitute iaftizatis , & i» Cbrijie rtnatis pcr

1C7 A-NTIQVIT,

%/fpeJitlts & terum fHcctjfgres EfJiJc9p»s , ut tutarem k*herey)t Parxclitum fer ma- nus impefititnem , & per ChrifmMlis O let infigniti»nem c$efit Spiritus SsncJi trtnd» dtnari cbarifmm . Qjtia vcra 0- leitm Infirmtrum eb ,Ap»Jttiis inftitutum tafiatur Jacabus ,/fpifttltts dicens : In- firmatur quis in vohis ? inducat Prc sbyteros Ecclcfiac , ut orcnt fupcr cum , ungentcs eum Olco far£lifica- to . It oratio Fidci falvabit infir- mum ; & fi in pcccatis fucrit , rc- mittctur ci . Htc tmni tempore inter Miffarum ftlemnia a Presifteris in et Itco , ubi fic legitur : Per qucm haec omnia bona crcas , Jtleiat confcctari . IiJunc veri a ftlis Epifttpis in eodem Itca Miffae in Ctena Domirti ctnfecra- tur . Oleum veri Chrifmale edoriferi bal- fami recipit ctmmixtionem . Ohum enim mijericordiae &" veritatis & luminis fic edtrem fuunt Itnge lateque habet di- fptrgne, ut ex ionis tperibus a viden- tibus htnerificetur Pater ntfler , qui in eotlis eft , &" t}ui ntn ctnfentiunt ve- ritati , nett hahtant unde detrrhsnt re- ligitni, Eeatus vrh ,Anacletus Clementis fuccefftr irt Epiftala fua Decretali dicit , Epifcepum tninus quam a tribus non ptjVe cenjecrari. Et hoc exemplo Jacebi Hierofolymitani ctmprebat Epifcepi , qui a Petro <^ Jehanne & Jacebe erdina- tus tft , tf hec in Dtminicis ditbus . Dicit etiam , caput Epifctpi debere Chri- fmati ftrungi , ut principale ntflrum , mui eft mens , Spiritu San&t deliiuta fecundum Dei imagintm vivat &• fa- fiat Cf ctnfermetur , &■ ut manus eju- fdtm , fer quai epera defignantur , Chri- fmate ferungantur , ut feffit audire a eenfecrantt: Quaecnmquc bcncdixeris , fint bencdifta , & quaccumque con fccraveris , fint conrecrata . Baec funt mannf , quat Chrijma conf.ciunt , cu/us tinBiemt ad inveiatienem Epifcopi fepti- fermis gr^tia^ fuptr .bapixj>^tes Sandi

MEDll AEVI

io8

lA

B

Spiritus efi^Hnditur. Et qitae eodem Chrl- jmate manus perungant Sacerdotis , ei- f(fut peteftatem trihuant bapt-x,t^ve &' fraedicare , (l^ Miffgs tam pro vivis quant fre defunHis decantare . Cenfecra- tiones verh EccUfiarum df ,/fltarium a beate Silveflre in Ecclefiafticis Hifloriis fumfiffe legimns exerdtum . Nam antea licet Oratoria effent , in quibus Dti Po- fulus cenveniebat , rton tamen ^ltaria vel Ecclefias , Paganorum faeviente fre- cella audebant fubiice habere confecratas , fed i» Cryptis & Ceemtteriis & in demibus ecculse Miffas celebrabant . Peft- quam veri Cenfiantinus Chriftianae fe Jubjecit Religieni , in Patatie fuo La- teranenfl Ecclefiam in henere Salvateris oidificavit , &- ut imege Salvattris ptt- blice depingeretur in farietibus , & i- "^''g* Jofis en alte dejiceretur , & ut Templa clauderentur , & Ecclefiae fu- hlict aedificarentur , infHtuit . Et ex il- le tempere coepetant menfae ^ltarium lapideae Chri/mate ferungi in fimilitu- dinem lapidis illius , quem trexit J aceb in titulum , qui Chriftum dtftgnabat , qui cfl lapis angularis , qui fecit u- traque unum . Sunt praeterea & alia Sacramenta, quibus nunc utitur Ecchfia Deminico txtmple, quamvis nen tradito fraecepte, ut tfl txfuffiatie in Exorci- fmts , effetatie in Catechumenis , e^ ma- nus impefitio, qua Bafti^atis cenfignan- do Sandus datur Spiritus , & qua n- cenciliantur Peccateres matri Ecclefiae , &" qua Efifcefis & Sacerdotibus & Levitis virtus traditur minifterii .

Exflicit Lihellus de Sacramentis a Bentxene Sutrine Epifcepe editus , ad Guaiterium Leenenfis Ceenebii Menachum (T Prierem miffus .

Cctcrum quae haftcnBS dixi dc pia vcterum Fidelium munificcHtia in inftituendis atquc ditandis tot Ca- ritatis Chriflianae d»miciliis , optan- ilum efl , ut pracfcBtcs & pofteros

ad

109

D 'SSERTATIO TRIGESIM iSEP rjMA.

IIO

ad imirationem atque aemulationem commoveant . Scd potiffimum cora- mendinia illa loca , quac veris Pau- pcribus, 8c Aegrotis iubfidium prac- bent. At in Pcregrinorum hoipitiis , fi aliquiai forti dcridcrem , mihi fa- cile, Ht fpcro , etiam probi igno- fcenr . Utique laudaiida piorum ho- minum percgrinatio , cifque teclum & viftura amorc Chrifti largiri , finc ulla haelitatione mcrcede fua in coe lis minime fraudabitur . Verum tot cx hifce peregrinis nutn germanae devotionis cautsa ad Sanfiorum loca pergunt ? Experientia negat. li nenB- pe manuum laborem averfati , quam- ^uam robuftifiirni , erronum vitaai penjuam fuavcm eliguat : at^ue huc

A & illuc, dum vircs adfunt, excur- rentes , 5c ad cadcm loca , <juae an- tea inviferant , regrcdientes , Clcri- calcm ctiam ( quod tiirpe ac intole- randum eft ) habicum nonnunquam Bicntiti , in ebrietatem & furta c- tiam proni , procaciffime hinc inde cleemolynas cori-adunt. Nonnc paris, quem perditae cjulmodi nebulonum

B turmae ufurpant , rtftius effuHdcre- tur in pauperrimos patriae fuae Ci- ves ( neque enim iis ulla Civitas , ullus locus caret ) atque in percgri- nos tantummodo verae Pictatis cauf- sa itincrantcs? Vide , ^uac dicam is calcc Differtationis LVIII. de Chri- ftian, vtntYatione crga Satities .

DE

DE JUDICIIS DEL

S I V E

EXPEFUMENTIS VETERUM,

AD SCRUTANDUM HOMINUM CRIMEN, SIVE INNOCENTIAM.

DISSERTATIO

TRIGESIMAOCTAVA^

Tom. VIII. H DIS-

117

ii8

DISSERTATI

TRIGESIMAOCTAVA.

i Nter antiquorum rirus, qui ad tem- pora noftra mini- mc penctrarunt , immo jamdiu pro- fcripti lunt , /«- dicia Dei potifli- mum animadvcr- terc ad eruditionem noflram pcrti- net. Eo nomine olim fignificabantur B cxperimenta a Chriftianis inftituta cum invocatione nominis tiivini , uc fi quando obje£la alicui crimina du- bia, aut occulta forent, accufatio- nem fuam aftor, intervcniente Deo, probare , aut reus cluere pofiTst . Ni- mirum fibi nullo negotio coruin tem- porum homines perluadebanc , Deum icelerum ultorem, innoccntiae ver6 C patronura , prodigiis quoque, fi in- vocaretur , certaturum pro deregenda veritace , quam pertingere oculi hu- mani acies nequibat. Hinc fenfim varii inftifuti fuere modi , quibus explorari putabatur de controverfis eriminibus fcientia & teftificatio Dci . Proinde expcrimenta haec appell;.ta fuere Judi:ia Dei , quafi ad omni- fcientis Judicium controverfia defer- retur , & inde jufia fentcntia exfpe- ftanda foret . Purgationcs quoque di- cebantur, quoties ad ea confugiebat accufatus, ut inlatum crimen a fe removeret. Omnium antiquiflima Pur- gatio, neque folum ant.qua , fed

(•) Edit. hujus Qoflrae T. XL P, I.

femper a Conciliis & Patribus pro- bata , JusjuYandum fuit , quod alio nomine Saensmcrttum vocarunt . Ut major in ipfo emittendo rcvcrcntia foret, illud fupcr Sanflorum tumulis atquc Rcliquiis praebere , mos olira fuit. Circiter Annum Chrifti CCCG- IV. SanSli Auguftini difcipulus ac- cufatus a Bonifacio Presbytcro, cri- men in ipfum Bonifacium tranftulit. Dubia res erat ; fcandali nericuluna inftibat. Quid heic Auguftinus? EU~ gi ( ita ille fcribit Epiftola 78. olim 137.) aliquid medium , ut certo pladto fc ainbo conflringerent ad locutn fan&um fe pefrecluros y ubi terribilitra opera Dei non fanam cu;u[cumqife confcientiam mul- to facilius aperirent , C^ ad cenfcff:onem vel poenji vel timore cimpellerent C^c. Multii notifftma e(i fan&itas lo:i , ubi bejti Felicis Nolenfis Ctrpus conditum efl : quo volui ut pergerent ; quia inde facilius fideliufque fcribi pote/l quidquid in eorum aliquo divinitus fuerit propala~ tum . Et fane qu^m celebris ea tem- peftate foret Sanfti Felicis Nolani tumulus , ex hujufmodi etiam mira- culis, Natales in ejus honorem con- fcripti a Sanfto Paulino ( quorum pars a me primum evulgata fuit in Tomo primo Anecdotorum "^ ) fatis produnt. Addit Auguftinus: Jf^am & nos novimus , Mediolani apud r/iema- riam SanSiorur/i , ubi mi/ahiliter & tsT- ribiliter Daemoms confiteniur , furem H 2 Wim"

Ilp

quemdam , qat ad eum locum venerat , ut faljum furande deciperet , compulfum fuiffe confitert furtur» . Ita Grcgorius Magnus in Epiftola 33. Lib. z. ad Juftinum Praetorem fcribit , fe in Leone quidem Epifcopo nullam in- venifTe culpam : attamen fubdit , ne quid vfderetur omiffum , aut r.ojlro po- tuiffst dubiut^* cordi retnanere , ad oeati Petrt facrattffimurn Corpus dfflriila eum ex abundanti fecimus facramenta praebe- re . Quibus praefiitis , magnk fumus exfuhetione givifi , quid hujufcemodi experimenie innocentia ejus evidenter e- nitult . Idem faftum a Martino Dia- eono ipfa tradit Epiftola 18. Lib. 7. «t alia loca omittam . Ad Sanfti quo.jije Geminiani Mutinenfium E- pifcopi & Patroni tumulum habita hujufmodi Judicia, oftendam in Dif- fertatione LVIII. de Chrifiien. vene- rjlfhne et-ga San^os . Immo quoties Epifcopis , atque ipfis Roman's Pon- tificibus aliquod crimen objeftum fuit, noQ aliam viam iidem inic- runt , ut fe fe innocentes oflende- rent • Sed quia perquam commoda ratione videbantur multi criminatio- nes evadere , interpofito duntaxat Jurejurando , fancicum fuit ab anti- quis Principibus, diuque fervatum , ut accufatus alios quoquc adhiberec teftes innocentiae fuie, quos Sacra- mentahs , vel Sacramentarias , vel Con- juratgres appellare vulgo confueve- runt . Atque hinc nata formula di- cendi , jurare cjuarti manu quint^ ma- nu O^c. hoc eft , quatuor, quinque, & pluribus conjuratoribus adhihitis fe fe purgare . Id moris in Italia quoque temporibus Langobardorum fuiffe ohfervafum , nos edocebit Lex 367. Rotharis Regis Part. If. Tomi I. Rer. Italicar. ubi haec vcrba : Si eonti^efit , hominem pofi datwfi fidejuffo- rem de Sacramem» , fS^ Sacrementales

ANTI^UIT. MEDII AEVi

110

r

D

E

nominatos , mori &c. Additur ibi : i"*- cramentum tttnc inteHigisttr ruptum > quando praefentihus facrofanilis Evan- geiiis y aut armis facratis , ille , qui pulfatur, cum Sacrawentallbus fuis fe cenjunxerit &c, Ufifatiflimum vero fuit ubique Jusjurandum emittere ad San&a Dei Evangelia , teft bus ctiam fanclis viris Ambrofio , & Grcgorio Nazianzeno. Propfcrea in ejufdcrn quoque Rotharis Lcge ^6^- iterum occurrit jmare ad Evangelia fan^a cum duedecim aidis fuis , ide/i Sacra- TKtntalibus.' & jurare ad arma facrata . Scilicet omnibus Septentrionalibus Populis , uti Du-Cangius cruditc o- flendit in Gloffario Latino, maximc probabantur Sacramenta praeftita ta- £lis armis , quibus benedixcrat ante Sacerdos . Proinde a icopo abcrravic Macer in Hierolexito ad vocem /a- ramentum , contendens, heic fignifica- ri Jtrma SazerMotalta , hoc tft, injiru^ menta Sacrtfijii , ftu Parameffta facra , De veris armis haec inrelligcnda funt, in quihus poft Sicra opinio- nem Honoris ftafuebsnt tunc miiifa- res viri . Locum ver6 & formulam ad jurandum praefcnpfit Irslico Po- pulo Carolus Mjgnus in Legc Lan- gobard. i^S. hifce verbis : On.nia Sa~ cramenta in E::lc/tis , aut fuptr Rti- quias jurentur . Et quae in Ecclefiu ju^ rattda fttnt , vd cum feptem eledis , aut /t duo-fecim tff^t d bent . Et fi^ }u- rent .' Si illum Dius adjuvet , &" il/i SavBi , q»orum Rehquiae ifiae funt^ ut veritatem dicat . Plura non addo , ne longius , quJlm par fi^, Lfftorem in hocce argumenro deduc;im. lilud tanrummodo adjiciam , hunc unucn Purgationis modum pro legitimo a Patribus femper habitum , & Cano- nicum adhuc appellari . Confulendus eft in hanc rem Gra^^ianus CaufsS 1. Qiiaeftion. quinfta, & Gregorius IX.

xn.

iir

DISSERTATIO TRIGESIMACCrAV^.

122

in Dicrctal. Lib. quinfto, Tic. 34. de purgat. Canonica

Judiciis quoque Canonicis adjun- genda viderctur Purgatio per E'.t^hari- fiiam , cujus hacc fuit methodus . Quum acculatus fufpicionem a fc a moliri cupicSat alicujus criminis , quod maniteftis rarionibus aut con- firmari , aut dcalbari nequibat, ad facrsm Synaxim adducebarur . Et anrequam Domini C orpus orc acci- peret , coram adftantibus proteftaba- tur : Cerpus Domini ftt rAtbi ad pro''a- tiottem ffoJie , aut aliud quid fimilc . Q_iO fa£lo quics ci reftifuebatur , di- mifsi Deo cura puniendi hominis , fi is mendax commiffum facinus ne- gaffet , aut fifle polliritus aliquid fuflet. Purgariopcm hanc Hadrianus I(. Papa Anno DCCCLXIX. a Lo- thario Lotharingiae Rege , fuifque comitibus accepit . Atque ipfe Rex , ceteriquc divino , quemadmodum cre- ditur , judicio percuffi, brevi finem viven^ii fecerunt , ut habent Anna- Ics Ber iniani , Me'cnfes &c. Sed prae.ipuc Epifcosi & Sacerdorcs . a- licujus ciilpae infimulati , confuevere Sacrum celebrare, & ad Commun.o- nem palam iefe innocen:es profiteri , Deum vindicem invocantes, fi men- tirentur . I'a Gre^orius ipfe Septi- mus Paoa Anno MLXKVlI. fe pur- gavif Canoffae coram Henrico IV. G.-rmaniae ac Irsliae Rege : tum a- lii Epifcopi & Presbyteri , quos o- mitto . A nonnuUis etiam Concili's probata efl ejulmodi Purgationis for- ma, in qua nih.l fuoerfl^itionis , nul- lamque Dei tentationem inveniss . Et lane vix a Ju>e}urando differt. Attamen Secula pofteriora unum 7-4 juter\dum pro legilima & Caronica Purgacione acceperunt. Sed praeter iftas excogitatae funt ab anti^uis a-

liae rafiones erucndae , ut fibi per- fuadebant , veritatis occultae , & ac- cufationis aut confirmandae aut di- luendae, id^uc non finc ingenti te- merifatis , & nimiac crcduliratis no- ta . Non has Ecclefia adinvenit , non has Romani Pontifi^es unquam pro- barunt: immo eas tsndem pcnifus luffulcrunt. Propterea Pur^ationet vul-

B ^<"'". quafi a vulgo inftirutae , ap- pellabanrur J uti &. fuiticia Dei , cu- jus rominis caufTam antea aperui . Primum locum faciam Judkis ^quat fri^idae . Quum gravia flagitii alicu- jus indicia quemquam gravabant, fed non ita , ut convinci rcus pofTet , res ad Deum judicanda dcfercbatur , piS qu dem , fed temerarii , ut dixi, perfmfionc . Parabarur , five delige- bafur lacus Aquae , ad quem accu- fatus , antca in Templo monitus & adjurafus , accedebat : & praemiffis orstjonibus, atque invocato Deo ce- fte veritatis ac fcelerum vindice, in alrum projiciebatur , intentis in- terea adftantium oculis, num aqua eum recipcrct , an luftentaret. Non

D irgra'um , puto , Le£\oribus erif , accipere cefcriptum vcrbis antiquo- rum hunc ritum , quando ejus du- plcx monumentum ex membranis e- duflum praefto mihi eft. Primum dclcripfi e pervetufto Antiphonario , nempe circitcr Annum Chrifti MCL. manu exarato , & exfiftente in Bi- bliofheca infignis Caoituli Mefropo- licani Canoni.orum Medioianenfium • quod olim fpfftabat ad Canonicam Valiis Travaliae . Alterum cxcerpfi ex anriqu-ffimo Ricuali MSfo , quem olim poflidebaf amicus rreus D Cae- Ifftinus Lortfice Monachus Bcnedi- £1 nus. In vero infcribitur Medio- lanenfis MSti Ritus .

Ordo

123

/INTI^UIT.

Otdo ad faciendum Judtcium ad t/iquam frtgidam .

HOc eft verum Judicium ad ho- mincm , qui debet exire in A<iuam frigidam , quando Romani prt- pter invidentiam tulerunt Domno Leoni Papae oculos &" linguam , propter the- faurum Sancli Petri . Tunc venit ad Im- peratorem Carolum , ut eum adjuvaret de ittitnicis fuis . Tunc Imperattr duxit eum Romamy & reflituit eum in locum fuum, I&' thefaurum fupradi&um ntn potuit invenire aliter , nifi per ijiud Ju- dicium j quod Judicium feccre Beatus E»genius, & Leo , & Imperater , ut Mpifcopi e^ .Abbates (^- Comites firmi- ter tentant & credant , quod probatum habuerunt illi fan&i Viri , quod invtne- vunt. Qttum hemines vis dimittere in u4quam frigidam ad prebationem , ita debes facere . ./iccipe iltos homines , quos vis mitttre in aquam , & duc ecs ad Ecclefiam coram omnibus . Et cantet Pre- sbyttr Miffam, & facit illos ad ipfam Miffam offerre. Quum auttm ad Com tnunionem venerint , antequam communi- cent interroget eos Sacerdos confwatione ifla , & dicat: Adjuro vos homines per Patrem & Filium & Spiritum Sanflum , & pcr veram Chriftianita- tem, quam vos fufcepiflis, & per Unigenitum Dei Filium , & San- ftam Trinitatem , & per fanftum Evangclium , & per iftas Reliquias , quac in hac Ecclefia fan£la funt, ut non pracfumatis uUo modo commu- nicare , ncque acccdere ad hoc fan- aum Altare, fi vos hoc feciftis , aut confenfiftis , aut fcitis , qualiter hoc ecerint . Si autem homines tacuerint , £jr Yiemo ullttm fermmem diktrit , tunc accedat Saccrdes ad ^ltare , & commtt- tticet ex illis qutmcumque vult mittere i» ^^uam. Qsium cmmKnlsant ^ dicat

MEDII AEVI 124

A Sacerdos ad unumqutmque per flngulesi Hoc Corpus & Sanguis Domini no- ftri Jcfu Chrifti fit tibi acceptum ad probationem hodie . Expleta Mifs^ faciet ipfe Sacerdos .Aquam bemdiilam , & accipiat ipfam ^quam , dr vadant ad lecum, uhi homines prebati debeant effe . Quvm autem venerit ad jam prae- didum locum , praebeat illis smmius B de ipfa ftipra btnedi&a ^qua bibere . IJt atitem dederit , dicat ad unumquem- que: Hacc eft Aqua benedifta. Sit tibi ad comprobationem fidei. Pojlea vtii conjuret Sacerdos ./iquarn , ubi il- lei mittere debet : Adjuro & benedico te , Aqua , in nomine Dei Fatris omnipotentis , qui te in principio creavit, & juffit miniftrari humanis neceffitatibus . Qui etiam te juffit fcgregari ab aquis fuperioribus . Ad- juro te ctiam per ineffabilc nomen Domini noftri Jcfu Chrifti , Filii Dei omnipotentis , fub cujus pedibus ma- re elemcnto aquarum fe calcabilc praebuit • qui etiam fe baptizari in aquarum clemcnto voluif. Adjuro tc ctiam per Spiritum Sanftum, cujus voluntate mare divifum eft , & Po- pulus Ifracl pcr illud ficcis veftigiis tranfivit: ad cujus etiam veftigii in- vocationem Elias ferrum , quod dc manubrio exierat , fuper Aquas na- tarc fecit : ut nullo modo fufcipias hos homines , fi in aliquo ex his funt culpabiles , quod illis objiciat , fcilicet aut per opera , aut per con- fenfum , aut per fcientiam , aut per ullum ingenium . Sed fac eos natare fuper te, ut nulla pcffit effc caufa aliqua , aut nuila praeftigiatio , quae illos poffit non manifcftare . Adjuro te per Nomcn ejus obcdias , cui om- nis Creatura fervit, qucm Chcrubin §c Seraphin Jaudant dicentes : San- ^iis , San£sus , Sanclus , Dominus Deus exercittium y qui etiam dominatur per

infinita

tiS

DrSSERTA7,0 JRIGF.SIMAOCTAFA.

12^

vos

tc

infinita fccula feculorum . Anuen . /- A habetis $em po/l conjuratititem ^q:tae apprehen- habes

dat ipfoi htmmes , qui ad Judicium de- bent intrare . Exuat illos ve/l'imentis etritm , ^ faciat ofculari fiigulos San- Sum Evangelium & Crucem Cbrifli . Pojl haec ifla con/uraiie fiat per unum- qnemque: Adjuro , homo, per invo- cationcm Domini noftri Jefu Chri- fti, 5c per Judicium A(juae frigidae. B

Adjuro per Patrcm & Filum &

Spiritum Sanftum , & per Trinita- tem inreparabilem • 8f per Dominum Iioftrum Jcfum Chriftum j & per omnes Angclos & Archangelosj & per Nomen Dei • &. per diem trc- niendum Judiciij & per viginti qua- tuor Scniorcs , qui cotidic Deum laudant; & per quatuor Evangeliftas Marcura & Matthacum , Lucam & J^hannecmj & per duodecim Apo- ftoios; & per omnes Sanflos Dei , per Martyres & Confeffores atque ■Virgines, & Principatus & Potefta- tes & Dominationes & Virtutcs j & per Thronos, Cherubin & Seraphin ; & per omnia fecreta Coelenia ; & D per trcs pueros Sidrac , Mifac , & Abdenago , qui cotidie Deum lau- dant ; & per centum quadraginta ^uatuor millia , qui pro Chrifti no- mine pafli fucrunt ; & per Mariam Matrcm Domini noftri Jefu Chrini • & per cunftum Populum fan£tum Dei ; & per illud Bapcifmum, quod

cor incraflatum vel indura»

. (. inculpabiles eftis , cva- tum , aut li . / , ... '

inculpaoihs es , evane-

nefcant corda veftra, . fcat cor tuum

non

fufci-

piat Aqua, neque ullum male-

Rcium contra praevaleat. Per &c. 0-

ratio . Propterca obnixe te depreca»

mur , Domine Jelu Chriftc; tale fi-

r ^ r culpabiles funt hi

enum tac, ut u , .... „ ,. ° culpabilis elt hic

hor

Sacerdos

vos te

rcgcneravit :

vos tc

j- .. r VOS , r fcitis

diuro , ut fi , hoc furtum r . ' f" fcis

do-

tu

aut audiHis ^ bajulaftis

j.«. aut i '■ , n. aut in , audifti baiulafti do-

mos vcftras recepiftis confen

inum tuam reccpifti confen-

tientes confcntanci fuiftis ^

imines , ,, ^ recipiantur ,

, nullatenus .^. ab

nomo , recipiatur

Aqua . Haec Domine Jefu Ghrifte ,

ad laudem & gloriam & invocatio-

nem nominis tui, ut omnes agao-

fcant, quia tu es bcnediftus Deus,

qui vivis & rcgnas in Secula fccu-

lorum . Amen. Deinde accipiat tned»

Preibyter de ipfa .Aqua benediBa , quam

prius fecerit. ^fpergat fuper unumqiiem-

que : i^ Jiatitn illas prejiciat in w€~

quam .

Accipe nunc non diffimilem naf» rationem ex praelaudato MSto Ri- tuali .

Beyiedi^io Aquae Fri^idae ad furtttm ,

TU/}um Judicium horitines , quia vttum efl , qu»d Domnus Papa Eugenius yonfiituit ad faciendum , ut nullum li- ceat per/urare fuper San&a SanHorum , juflum faciant , Eptfcepi , sAbbates , & Cemites , & Vaffi Deminici . Et e/i confiitutum in emncm regionem Romane^ rum. Adjuro te , honso , per Patrem & Filium & Spiritum Sanftum; pcr Diem tremendum ; per viginti qua- tuor Seniores , qui quotidie laudant Dcum ; per centum quadraginfa qua- tuor millia , qui Chrift! Martyres funt ; & pcr omnes fanftas Virgi- neij & pcr beatam Virginem Ma-

riam,

127

ANTJPUIT. MEDII AEVI

128

riam , quae Chriflum portare mcruit;

& per illum Baptifmum , quem Sa-

cerdos fuper te regeneravit . In hoc

tibi fupra dico, cum San£lis tibi in-

vocor, ut tu ( illc ) dc hoc furto

aut confenfifti , aut bajulafti , aut

confentaneus fuifti. Cor incraffatum

aut induratum. Si culpabilis es, non

fufcipiat cum hodicAqua. Pro hoc ,

Domine , fac fignum tale, ut omnes

cognofcant , quia tu cs Deus benc-

diftus in fecula feculorum . Amen .

Incipit Judicium , quod fccit Beatus

Eugtnius cum Domne Paptt Leone , &"

Domino Karele Magno Imperatore , i^

Romani , propter thefaurttm San&i Pe-

tri, ^ invidiam inftmul tulerunt Leoni

Papae oculos O* Itnguam . Ille tvafit

vix de manibus eorum , Ci^ venit ad

Imperatarem Karolum , ut eum ad/uva-

ret de /uis inimicis . Et tunc Imperater

rtduxit eum Romae . Et thefaurum fu-

pradi£ium non potuit invenire aliter ,

nifi per jmflum Judicium , qued fecit

beatus Eugenius , C^ Leo Papa , C^

Ir/iperalor Karolus , ttt Epifcepi , C^

.Abliates , j(u Comites firmitsr teneant

d^ credant , quia probatum habuerunt

illi San&i , qucs invenerunt . Iflam fa-

cere debes , quum hominem vts mittere

in ,Aqiiam cd probacioncm. Tunc accipe

itlos hcmsnes , quos in votuntate kabes

mittere in ^qua: & du: ees ad Eccie-

fiam . Et coram omnibus c/inant Mtffam^

^ faciat eos ad ipfam Mtffam cfftrre .

Qi4fm autem ad Communienem venetint ,

antrquevn commuiticent , interreget ees

Sacerdes , c^' conjuratienem ifiam dicat .

Cenjuratio homtnis . Adjuro vos , ho-

mines , per Pafrem , & Filium , &

Spiriium San£tum , &c. (a) Si autem

emnes tacuerint C^ nuttus hoc dixerit ,

accedat Sacerdes ad ^ttare , &" commu-

A nicet ees , quos vutt raittere tn .Aqua i Quum autem cemmunicat , dicat Sacerdes per ftngtitos : Corpus & Sanguis Do- mini noftri Jelu Chrifti fit tibi ho- dic ad probationem . Pofiea verb cen- juret Sacerdes ^quam , ubi hemints mittendi funt . Conjuratie ^quae : Ad- juro te , Aqua , in nominc Dei Pa- tris omnipotentis &c. (b) Pefi cenju-

B rationim autem ^quae , exuat iltos ve-

flimentis eerum: & faciat iltes efcutari

Sanilum Evangelium ^ Crucem Chri-

fii . Po/l haec de ipfa xAqua benedt&a

afpergat Preshyter (uper unumquemque ,

& pre/iciat eos flatim in .Aqtta per

finguto! . Haec autem emnia facere de-

hent jejunande . Neque illi cer/iedant ci-

loi , neqtfe qui pre ipfis mittuntur irt

%Aqua . Con/uratie hominis : Adjuro

vos , homincs ...

ill. pcr jnvocationem

te , homo

Domini noftri Jefu Chrifti , & pcr

Judicium Aquae frigidac &c. (c)

Quum audis , communicantibus cx- hibitum fuifle Corpus ^ Sanguinent Domini , habes etiam antiquitatcm Ritus , qui in ufu fuit, antea quim Calicis ufus Laicis, ita jubcnte Ec- clefia , adimeretur. Simul autem ani- madverte, non vulgo tantum proba- ta olim fuiffe hujufmodi fpuria Ju- dicia, fed etiam nonnulUs Ecclefia- flicis viris , quandoquidem in facris eorum Ritualibus , non fecus atque alia Ecclefiaftica inftituta occurrunt . Et fane ex ipfis Ritualibus alias non diffimiles ejuldcn» Ritus formulas c- didere Juretus , Lindenbrogius , Gol- dafius, Mabjllonius, Du-Cangius , Bi- gnonius , & alii . Neque mirum , quod tanra fides adjungeretur hujufmodi probationum generi : quum cjus in- ftitutores venditarentur , fi fuperis

pla-

(a) Formulam huju"; conjurationis habes fupra /« Ordine td faciendum fudicium &c, {b) Conjuratio Aquae heic eft eadem, quam accepifti in fupra landato Ordine .

(c) Vide fupra formulam Conjurationis hominum.

119

DISSERTATIO TEIGESIMAOCPaF.U

placet , Lco III. Romanus Pontifcx, 5c Carolus Mignus , & B:atus Eu- genius , idem tortaffe, qui Landul- pho Seniori Lib. 2. Cap. undecim. Hiftor. Mediolanenf. Tom. IV. Rer. Italicar. memoratur . Grandia haec romina fidem miram invento conci- liabant. Neque rudis Popelli crat fi ftioni larvam dctrahere , & praefer- tim quod a Saccrdocibus quibufdam rcs proponebatur, eorumque Ricuales Libri veluti certam hanc dctcgendae vc- ritaris formam commcndabant. Hinc- mai-us ipfc Remenfis Epifcopus , vir dc£lifi[lmus , invcntum hoc laudabat in Opufculo de dlvortie Lotharii . Sed jam cxclamantes audi : o barbarum ac truculcntum morcm , fabulamque fumme perniciofam , quae hominibus fortafle culpa carentibus tam facile vitam eripiebat! Bona vcrba quaefo. Et mihi olim ea opinio infcderat, infclices ita demcrfos animas reli- ^uifle fub aquis • ac proindc rifum barbaricuT) exfecrabar. Gregorius Tu- ronenfis Lib. primo, Cap. 6^. & 70. dc Glotia Martyrum , auftor eft ,

IjO

qua fuffo.andus tffct .• ft innocens crat ^ Jujfocari non poteral . Scd iftud tninime vtrttm eft / fitbat tnim aeris b-neficia , qtii projednir^ in atjuas retinebat .' neaue ob aliam cauffi,m id contingebat . Hacc & mihi ante oculos erant olim . Ve- rum in hanc rem diligentius intro- fpiciens , deprchendi , aliter rem a- ftam antiquioribus Saeculis . Clarif- B fimus vir P. Edmundus Martenc Mo- nachus Benediftinus Tom. j Lib. 3. Cap, 7. de artiqu. E clef. Ritib. a- liquot congtflic formulas Probationum in aqtia frigida ^ tx Archivis Gallicis • nam & ibi idem mos fummo in ho- nore & vigore fuit. Ita & P. Pezius in Thcfauro Anccdotor. noviflim. Part. 1. Tomi 2. pag. 6^% Ec an- tca Mabillonius in Anakftis pag. 161. novifs. cdition. alias edidere Formulas cjufmodi Ritus . Itaque a- pud eumdcm Martcne ifla leguntur : Dande vcii corda quadam , quae eum tenere queat , circa lumbos alligetur , atque in ctrdi fiat nodm j eJ^ fte in aquam fuaviter ^ ne equam lomr/ioveat , dtmittatttr. Si verh ufque ad nodum de-

duas mulieres adulterii accufatas , ut D merfus fuetit, extrahatur ceu falvus j

aquis immerii-rentur d'-judicatas fuiffe Ex iis una innoccns reputata fuper aquas frri coepit . Alteram ftilus (ub aq:tis tenuit , ne cd fundum fl:*mi<iis ftrveniret: idque miraculi loco fuit • quaproptcr veluti infons dimifl^a cfl . Ad haec Du Cangio rcferente , in Statutis MStis Caroli I. Siciliac Re- gis , qui poft d'midium Sc:uli XIIF. regnavit, ifta legantur: Qj4ant aucuns eftoit a-eufe^ d' aucun crime , dott il deuft tftre «0 r ^ , s' il n efioit cou la- bles , il ne pooiet noyer . Mais ce n efi mie vtirs ; car ce fcfoit li banfices de l alr , qui le retient , «0« mie autre tbofe . Q^uae , fi bene intelligo , hacc fonant : Q-Jum de aliqu» crimine qui- fquam accufa'>atur , prtpter qutd in 4- Tom. Vlll.

fin autem , qttafi reus a videntibus ae~ fiimetur . Itaque animadvertendum eft ( fecus qu^m ego fcripferam in No- tis ad Legem Langobard. 55. Lo- tharii L Part. IL Tom. L Rer. Ita- licar. ) eos folum in cjufmodi Judi- cio culpac reos fuiflc habitos, quos aqua avcrfabatur , atquc in finu fuo recipere negabat , perinde quafi fce- lere inquinatos ipfa quoque horreret, Cererum qui revera demergebatur , protinus vcluti innocens reputatus , cx aqua incolumis cducebatur. At- tentius vide , quid in fupra cvulga- to Ritu contincatur . Adjurat Sacer- dos Aquam , ut null» modo fufdpiat eos bcmines , fi in aliquo funt culpabi- Itt / fed faiiat ttt natare fuper fe. la- l fra

ni

frj odjurantur l/cmines , ut fi juYtum fctant ^ aut receperint &e. aitt fi in:ul- p.if>iles fi<it ( pro culpa 'tles ita ibi fcri- ptum ) evarf.jcant torum corda ^ (!^ non fufcipiat eos t^qua. Ita in altcra For mula apud fupra laudatum Marcene rogatur Deus , ttt fi innocens de hoc furto , unde purgatio quaerenda e/l , in banc tAquam co*pns fuum immittere vo- Itterit , confrftim ab ipfa excipiatur ^A- qua . Si autem culpabilis aut reus i^c. fib ifta ^Aqua rejiciatur &c. Diferte e- tiam tradit fupra mcmoratus Hinc- marus , conligatos fune in aquam fuijfe tiemiffos , ne fi innoxios ,Aqua reciperet , ii periclitarentur . Q.uarc noccntcs , uti fupernatantes , minime in imum, ut ferunt , dilabebantur . Atque , ut vi des , nullum aliud in ejufmodi Judi- cio periculum aderat , nifi quum A- qua irata finum aperirc nolebat ca denti homini : tunc cnim is illati criminis reus decernebatur. Commo- diflimam profe£t6 dicas vel pro pcr- ditiflimis hominibus viam iftam fefe purgpndi . Immo vcniam cffljgito e- go , fi fulpiccr , ab aliquo vcrfuto potius qu^m pio Viro adinventam fuiffe rationem hanc explorandae vc- riratis , ut per minime periculofum expenmentum fub fpecie divinae Re- velationis eriperetur poenae aliquis improbus , & veluti tcftimonium in- nocentiae habcretur , quod illum a- qua in finum fuum cxcepiffet , ac minime fuo dorfo fuRentafTet. Per- ■■ quam rudes profeflo fuerint homines iis Seculis oportct , & non levi cre- «lulitate laborarint, quando ad inno- ccntiam dignofcendam pro caelefti ▼oce atque prodigio accipiebant, ho- minem Kene ponderofum in Aqua mergi . Sed ne quid diffimulem , in Chronico Mofomenfi edito a Dache- rio ad Annum MCLXVI. narratur , ^

AI^TIQUIT. MEDll AEFI

ij»

A ex nonnuUis Haereticis , deprehcnfis apud Vizeliacum , duos fe fe obtu- liffe examini Aquae . ^dducli funt ergo ad Judicitnn ezaminis .Aquae • i^ eorum unus omnittm judicio jalvus per ufqua-n facitti efi . Fuerunt nonnulli , qui exinde dubiam tulere femeniiam . ^lter pcrro rer/ierfus in .Aquam , fcre omnium ore damnatus efl &c. Ipfo pe~

B ' tente , cd jlquae Jtidictum reduclus , & fecunt.h demerfus , nec vel parum ah .A- qua receptus eft . Bis dinique damnntus , igni ab omnibus adjudicattts efl . Gui- bertus quoque Abbas Novigenti Lib. 3. Cap. 14. de Vita fua , par mira- culum narrat de fure quodam . Dc altero eadcm habet Htrmannus Mo- nachus in Lib. Miracul. San£lae Ma- riae Laudun. Q.uibus in exemplis vides , fefe Deum accommodaffc in- tcrdum ad hominum piam fidem & prcccs . Mabiilonius quoque in An- nalih. Bencdiftin. ad Annum MXXI. & MXXX. paria miracula contigiffc j refert . Si vera funt ctiam , quae interdum audivi , in Tranfilvania ' pcrdurat adhuc cxperimentum ^quat

•^ ad dignofoendas Sagas , fivc Incan- tatriccs maleficas , quarum ingens copia ibi traditur effe, & de quibus multa narrantur , quae tamen credc- re vera fapiens nolit , nifi fuos ipfe oculos teftcs adhibeat.

Ejufdcm quoque generis , & in eumdem finem excogitatum fuit al- tcrum Judicium Panis & Cafei . Nem- pe poft muhas Ecdefiafticas cacre- monias, orationes , Aliffam , & Com- munioncm , accufato Panis & Ca- feus benedifti tradebantur. Si cderc & glutire poierat , jam exploratac illius innocentiac omnes plaudebant . Sin cibus comedi , afquc in ventri- culum dcmitti nequibat , continu6 ^ objt6ti criminis reus dijudicabatur

• Jt',dic}um

' Judic'10 five Txfnimento hoc, quo tempore, nempe Saeculis barbaricis, vafri licw «lines Religioni minime obfequentes pro libuo luo, non quidem licue, nec auftoritate

aliqua

DTSSEnTATIO TRIGESlM.-sOCTAV -?.

B

135

jHdKium Cafei in Germanico Codice proftins indicarunt eciam Eccardus , & Clarifs. P. Godefridus Abbas Got- twicenfis Lib. I. Cap. II. Chronici Gottvvicen. Atcipe nunc ejufmodi Ricus defcriptionem nondum editam ex antiquiflimo Rituali fupra mihi memorato.

Benedi£lio Panis & Cafei .

AGios , Agios , Agios . Sanftc Pater , qui es invifibilis , ae- terne Deus, omnium rerum Creator, Deus fpiritalium orator, qui cunfto- rum conditor es , 8c arcana confpi- cis . Q.iji fcrutaris corda & renes , Deus , deprecor te ; exaudi verba deprecationis meae , ut qui hoc fur- tum admiferit , Panis vcl Ca^eus i- fte fauces & guttura eorum tranfire rnn poffir . Amcn . ^lia Bcnedifio .• Domine, qui liberafti Moifen 5c Aa- ron a dextra Aegyoti, Davit de ma- ru Goliac , Jonam de ventre Ceti , Petrum de fiu£tibus , Paulum de vin- culis , Theciam de befiiis, Sufannam dc falfo criminc, fres Pueros de ca- inino ignis ardcntis , Danielem de hcu leonum , Paraliticum de graba- to , Lazarum de monumento , often- de mifericordiam tuam , ut qui hoc furtum commiferunt , Panis vel Ca- feus ifte fauces vel gutrura eorum tranfire non pcffit. Per &c. Conjura-

D

tio Ptsy^ti ^ Cafei- Te i=;itur rle- ment ffime Pater , per Jefum Chri- ftum filium tuum Diminum nofirum fupplices rogsmus & petimus , ut inhaereas linguss Jutturibus irtorum hominum , qui hoc furcum fecerunt vel commiferunt , aut numquam man- duccnt neque glutiant crearuram ruam Fanem & Cafeuiti iftum , ut f lant , quia tu es, & non eft alius Deus praeter te. Summe Deus , qui in coc- lis moraris , qui habes ob Trinita- tem & majeftatem tuam juftos An- pelos tuos , emitte, Domine, Ange- lum tuum Gafirielem , qui ora hae- rcat gutturibus eorum , qui hoc fur- tum fecerunt, ut ncc manducent ncc glutiant crcaturam tuam Panem & Cafeum iftum . Abraam, Ifaac , & Jacob , hos Parriarchas invoco cum duodecim millibus Angelorum & Ar- changelorum . Invoco quatuor Evar;- geliftas Marcum , Matthaeum, Lu- cam & Johannem . Invoco Moifea & Aaron , qui mare * difiverunt : ut ligent linguas gutturibus iftorum ho- minum , qui hoc furtum fecerunt , aut confenferunt . Si hanc creaturam tuam Panem & Cafeum guftaverint, tremulent ficut arbor tremulus , & rcquiem non habeant nec requiefcant in faucibus eorum creaturam Panis & Cafci : ut fciant omncs , quia tu es Deus, & non eft alius praeter te. Per &c. Cor.jaratio hominis : Conjuro I a te.

aliqua le^itima fulti facra profani': immifcere affueti, ut etiam aliis hujufccmodi ufibus & pi:-, difciplinis quampluribus, ad incau'-os ruriefque dccipiendos, fibique quoqiio rnodo con- fulendum, aufu tcmerario ac fuperftitiofo abutebantur. In id refpiciebat , opinor, in- niortaPs Boccaccius, vir errunftae naris & omnicenae eruditionis, nec non fuaviloquen- tiae, & acvi fui pravis moribus irriforum cenforumque difertorum, quot ai:t fuernnt , aut funt , aut aVus erunt in annis facile princeps, tunc quum in fab, VI. Diei S. aa fublaturn furto fuem occifum inveniendum, cui fubreptus fuerat, ei Experimentum hozce per quem- dam proponit, his verbis ufum : ^ tsr per certn fr tu gli potefji ragunare, io /0 fare la

experifitia del pmie & d'l formaggio , & vederemmo di botto chi i' a avutn & tosx

fi pr-ffcno benedire le gallf del geng''"vo ctme il pane eU cano zr^ . Itaque locus ifte expli- cari non rofTe videtur, nifi habita ratione ad difciplinam qualemcunque praediftarn, quarn lepidos fures forte docuerat Preshyter, haud quidem pruden?, & plus niniio fcflivaSj & ici gnarus, & apud quem ablata furto res fuerat ante recondita.

135 A-NTIQUIT,

te , borAO , per patrem & Filium & Spiritum Sarftum , & pcr tremen- dum Judicii diem , pcr quatucr E vargeliftas, per duodccim Apoftolos, & per fcxdecim Prophetas , & per viginti quatuor Seniores , qui coti dic in laudcm Dei adorant, per il lum Redemtorem , qui pro noflris peccatis manus fuas larcl:as in Crucc fufpendcrc dignatus cft ; fi in hoc furtum mixtus cs , aut fecifli , aut bajulafii , talitcr tibi ordinetur dc manu Domini, vel de tanta fua fan- £la gloria & virtute, ut Panem & Cafeum ifium non poflis manducarc, nifi inflato ore, cum fpuma & gc- mitu & dolore & lacrymis; faucibu- fque tuis fis conftriftus per Eum , qui venturus eft judicare vivos & mortuos , & Seculum pcr ignem .

In Antiphonario quoquc vctuftifli- mo Capituli Metropolitani Mediola- nenfis, cujus fupra mentioRem feci , lcgebatur Bentdicfio Panii c^ Cafei »d inveniendum , q»i furatus e/l . Aft cgo, ne Leftori fim toedio , unicum cxemplum attuli, & praefertim quod non diflimilis hujufcc Judicii defcri- ptio occurrat apud praelaudatum Mar- tene in Libr. de antiquis Ecclef. Ritibus. Gravioris contra difcriminis fuit Judiciutn .Aquat ferventis . In hanc dcmiffus homo fi urebatur , intentati criminis nuila defenfio fupererat . Is eniffl reus a. Caelo indicatus credc- batur. Viciflim ver6 innocentcm de- pracdicabant ( ncque injuria ) ubi is indc illaefus cmergcbat. Manum tan- tummodo, non autem corpus totum , in lebetem ferventis Aquae ei occa- fione (olitam fuiflc immitti , anti- quorum monumenta tcftantur. Immo innucre videntur , Servos duntaxat alicujus culpae arceflitos fubiiffe eju- fmodi Judicium . In Capitulari Lu- dovici Pii , edito Anno Chrifti

MEDIJ AEVl j^6

A DCCCXIX. apud Bjluzium Tom. primo Capitular. Reg. Francor. pag. 55>8. & 66^. atque inter Leges Lan- gobardicas Cap. p. Ludovici Pii , pag. iiS. Part. II. Tomi L Rer. Itali- car. ubi de homicidiis intra aedes facras pcrpetratis agitur , haec ha- bentur : Si proptius Servus boc comtni- ferit , judicio ^quae fcrventis examine-

B tur , utrum hoc fponte , an fe dtfenden- do feciffct . Et fi manus ejus exujia fut- rit , inttrficiatur, Sed longe antea ri- tum cumdem indicave^-at Liutpran- dus Langobardorum Rex Lege 21. Lib. 5. pag. 61. cjufdem Partis ll. Tomi I. Rer. Italicar. his verbis : Si quis Servum alienum fint voluntata Domini /ui in facramentum miferit , aut

C manum in Caldaria mittere fecerit , com- ponat Domino ejus Solidos viginti . Gre- gorius quoque Turonenfis non diflx- mile espcrimentum narrat Lib. pri- mo , Cap. 81. de Gloria Martyrum, quod inftitutum fuit inter Catholi- cum & Hacrcticum in orthodoxae Fidei teftimonium . Hac de rc legen- dus Du-Cangius in Gloflar. Latin.

D ad vocem ^qua , & videndae For- mulae hujus Ritus apud fupralauda- tum Martenc Tom. 3. Lib. 3. Cap. 7. de antiquis Ecclef. Ritibus. Ego tantummodo proferam , quae in nu- per laudato Rituali MSto de hoc Ritu habentur: unde etiam cluccbit, nihil aliud quim manum immitti con- fuevifl"e in Aquam ferventcm , quum cjufmodi experimcntum pcragcbatur .

Bencdiftio fuper ^quam ferventem .

DEus Judex juftus , fortis & pa- tiens , qui au6^or pacis cs , & judicas acquitatem , judica quod ju- ftum cft , Domine, & re£tum Judi- cium tuum . Qui refpicis fupcr ter- ram , & facis eam tremere . Tu Deus

omni-

137

DISSERTATlO TRIGESIMAOCTAVA,

«mnipotens, qui per advcntum Filii tui Domini noftri Jcfu Chrifti Mun- dum falvafti , & per fanftiflimam c- jus Paffionem genus humanum rede- mifti : tu hanc Aquam igne ferven- tem 4* fanftifica . Qui tres pueros , ideft Sidrac , Mifac , & Abdenago , jubente Rege Nabucdonofcr in cami- no jgnis accenfa fornace falvafti . Tu , cicmentifiimc Dominator prae- fta , ut fi quis innocens de hoc fur- to, vcl ftupro in hanc Aquam ignc fcrventem Manum mifcrit, ficut trcs pueros fuoraditlos dc ramino ignis folvifti, & Sufannam dc falfo crimi- nc libcrafti, ita & qui innoccns de hoc furto in hanc Aouam igne fcr ventcm Manum miferit , falvam & illacfam educat. Ita , Domine omni- potcns , fi quis cft culpabilis , incraf- fantc Diabolo cor induratum , prae- fumferit Manum fuam mittere , tu , juftiffime , qui es Veritas , heic in corporc fuo veritatem manifefta , ut anima per poenitcntiam falvetur. Et fi culpabilis cft , & per aliquod ma- lcficium , aut pcr hcrbas peccatum fuum tegcre voluerit , tua dextera evacuare dignetur. Pcr &c. ^/4lia he- fitdiclio : Benedica *f* tc , Crcatura Aqaae igne fcrvcntis , in nominc Patris , cx quo cunfta procedunt , &; Filii , per qucm fa£ta funt om- nia , & Spiritus Sanfti, in quo uni- vcrfa fociantur. Et adjuro te per Eum , qui te ex quatuor fluminibus totam terram rigarc produxit : nam 8c te in vinum mutavit j ctiam in te baptizatus eft . Ut nulla infidia Diaboli , ncquc maleficia hominis i- nimici te a vcritatc Judicii fcpararc poffint; fed punias noxium , & il- laelum purifices inroccntem, per Eum , cui nulla latent occulta, & qui mifit tc pcr Diluvium fuper u- niverfum Orbem , ut pcccatores dc-

I3S

A lcrcs ; & adhuc vcnturus cft judica

D

re vivos & pcr igncm .

mortuos , & Scculum

Narrantur & de hoc Judicio mi- racula nonnulla caclitus patrata. U- num prac ceteris refcrt Hincmarus fupra mcmoratus in Libro de diver- tio L»tharii y qui rcm quoquc fibi pro- B feCari fatis fignificat . Neque difpar fuit Judicium Ferri candentis . In ve- tufto Antiphonario Capituli Mctro- politani Mediolancnfis habctur Bene- dtClio aU Judicium Ferti ardentis in mattu. Scilicct qui illacfus Ferrum candcns manibus rctincbat , a fe vc- ritatem aut innocentiam flare cju- fmodi prodigio cvinccbat . Qui adu- rcbatur , ccrtum vulgo pracbebat ju- dicium , fc mcntitum , aut crimine illato gravari . En quae in Rituali MSto dc hujufmodi Judicio repcri .

Bencdi£lio Ferri ad Judicium faciendum .

fiV primis benedicatur ignis : Domine San£te Patcr omnipotens aeterne Deus , in nomine tuo, & Filii tui Dei, & Domini noftri Jcfu Chrifti , & Spiritus Sanfli, benedicimus »Jf , & fan£tificamus ignem hunc. Adju- va nos, qui vivis & regnas , per &c. Sequuntur Letaniae . Poftea legitur E- vangelium : In illo tempore du£lus cft Jefus in defcrtum &c. .^flia bcne- diSlio: Deus qui tribus pueris miti- gafti flamraam ignium, concedc pro- pitius , ut nos famulos tuos non e- xurat flamBaa vitiorum , pcr &c. .A- lia benedi^io : Deus , quera omnia o- pcra bcnedicunt, quem Coeli glori- ficant, quacfumus tc orantes , ut fi- cut trcs pueros de camino ignis in- cendio non loliim illaefos, fed etiam in tuis laudibus conclamances libera-

fti,

^39

fti, ita & nos a peccatorum nexibus abfolutos , a devoraginc ignis eri- pias. Ut dum te Dominum Deum pstrem benedi^tionc laudamus, cri- minum flamraas, operumque carnis incendia fupcrantes, lacrificium tibi debitum ficri mereamur , per Domi- Bum &c. ^lia- Deus , cui nociciam Bullam umquam fecreta fugiunt, fidci noftrae tua bonitate refplendc , & praefla, ut quifquis purgandi (e gra- tii hoc igni tulerit ferrum , potcn- tiac tuac indicio vel abfolvatur in- Bcccns , vcl obnoxius detegatur , pcr &.C. sAlia : Benedic , Dominc , per invocationem fan£tifl[imi nomi- »i$ tui , ad manif£ft,indum verum Judicium tuum , hoc genus metalii , uC omni daemonum falfitate procul remota veritas veri Judicii manifefta fiat , per &c.

Similcm , nifi idem fit , Ritum fubnc£^o. Novem aut duodecirn fer- rei Venye.-es candenccs fubfterneban tur , ac fupcr eos pedibus nudis in- cederc eligebat aut jubebitur, qui fuam veraciLatem aut innocentiam probandam fufceperat . Viftor abi- bat, qui nullum ab ignc derrimcn- tum reportabat; vi61:us, qui laedeba- tur. In Lege Langobardica 105. Ca- roli Magni ParC. II. Tomi IL pag. iod- Rer. Italicar. edicitur, ut qui homicidium fc perpetraffc negaverit , ed novstn Vomcres ignitos Judicio Dei txamiaandus acctdat . Adeo vero per- vulgatum erat & commendatum Fer- ri candentis Judicium , ut Monachi ipfi non raro ad illud in rebus du- biis appelhrint. Sirmondus V. Cl. in Notis ad Epiftol. 39. Lib. :?. Gof- fridi Vindocincrifis afta controver- fiac incer Haimericum Vicecomitem , ac Theodoricum San£ti Albini Ab- batem . Vicecomitem adiit Abbas , par3i.us etii calidi Ferri Judisie [scnn-

ANTI^UIT. MEDIl AEVI

140

B

C

D

dhm Ltgtm Monachorum per fuum ho- minem probare , aut fcuto c^ bacule juxta Ltgem Saecularium dtfendtre C^c. Mabillonius quoque in Appendicc ad Tom. 4. Annal. Bencdiftinor. num. 42. Chartam refert , in qua Mona- chi Majoris Monafterii ad litcm di- rimendam uti decrevcrunt Solito can- dentis Ferri Judicio . Vide qu^m al- tas radices tcmcrarii ifti morcs ege- rint, quando & ipfi relig ofi viri in eos confcntiebant , adeo ut candentis Ferri Judicium familiarc Monachis c- vaferit , 5c vcluti Lex Monachorunt ccnleretur. Q.uod plus etiam mircre, obnoxiae fuerunt ejulmodi Judiciis Impcratrices ipfac atquc Reginae , quoties in dubium revocabatur illa- rum honeftas . Carolus Craffus Au- guftus Anno DCCCLXXXVIL An- nalifta Saxone tefte , Conjugi fuae adulterii crimen objecit. lUa virgi»i~ tatem fe apptobare Dti Judicio , fi ms- rito placetes , aut fingulart Ctrtamine , aut ignitofum Vomerum eaamtne affir- mabat ^ fa^tque difcidio , in xAndelan» Mcnaflerium ^ncillarum Dei i» u4lfa~ tia , quod ipja exflrunerat , De§ famu- Utura rectffit , in quo fepulta multis miraculis pratfulget . Henrici I. Au- gufti in Caelitum catalcgum inlati Conjugera ian£lam norunt ornnes Cunegundem . Sed non omnibus notuna cft , adaftam fuiftc caftiflimam Au- guftam , ut a fe thori violati fufpi- cioncm atque accufationcm removc- ret , ad Jadicium Vomerum fufri- piendum. Kem narraC veruftiffimus Auftor Vitae ipfius apud Ludcwi- gum Tomo primo, pag. ^^.6 Scri- ptor. Bambcrgenf. arque inter cetera fcribit : Expurgatienis gratiJ ad Vome- res candentes iUud ftbi Judicium elegit, quod propter duriti^tm horminum inflitt4- tzm effe cogntfcitur c^c Stupentibu- nf^ Jtiyitibui univerfis , qid aderant , Vome-

tct

141

D1SSERTA710 7R1GES1MA0CTAVA'

res ca^tdentes »Hdo ve/iigio calcavit , & fitie aduflionit moleftta , jecura pertran- fiit . Ita paucis pofl: annis, hoc eft Anno MXXXIII. infimulata inhone- ftae conruetudinis Emma Angiiae Rc- gina apud Eduardum Regem filium innocentia^T! fuam Fcvrt candattii exa- tnine probivit , fuper novcm ignitos Vomeres in pavimento Temph para- tos illae''^ perambulans. Nc-iue alia ratione qttidam hamo irtgenutts , de bo micitiio Stgeffedi Comnis incu/atui , ( ul- pam a ie amovit. Hoc cft , candtnti Ferro (e expmgavit , C^ «a dccrcto Sy- aodi pofi duas noiet tUaefus apparutt , ut habctur in Vita Sir;61;i Meinwer- ci Ep f:opi Patcrbrunenfis Cap. pp. aoud Leibnitium Tomo primo Scri- ptor. Brunfvicenfium . Ncijue ren;e- re voio famofum ficinus , cujus au- ftorem habemus Godefridum Viter- bienfem Part. 17. Chronici , ubi res geftas Ortonis lil. Augufti pcrfequi tur. Qmm is juxta M'tinat:i verfa- retur , deperiic Augufta Conjux Co- Biitcm Urbis, ik ad infanda foiici tavit. Procaccm feminam repulic Co- mes, fibique ex ejus iri imminere jim mortem praefcntiens, coniciam fervatae fidei propriam Uxorem vo- luit , eiquc inter cetera dixit :

T« tnibi pofl mortem ctnfcia teftis eris . Si dubium videatur eis , quod tefle

probabis , Judicio Car.dtntis eos Fen: fupe- rabis .

Neque fecus accidit . Necato Comi- te, quem apud maritum irata Augu- fta calumniata fuerat, illius Uxor intrepida Ottonem Auguftum adit , & re proditS, iVfe examini Ferri can- denti! ofFert, ex quo illaeia prodiit. Flammis propterea adjudicata cft Im-

142

B

D

peratrix , cacio auftore damnata . E- quidem novi , a Pagio , Leibnitio , aliiique doftiffimis Viris concordi calamo nanc mter fabulas amandari totam iftam Viterbienfis narrationem , quum de ea altum iilentium iit apud cmncs fynchronos & propiores Hi- ftoricos, 6c jam communi fcntcntia inter eruditos ftatutum fit, Ortoncn» III. Auguftum nuprias nunquam cum uila femina celebrafle. Attamen ali- bi animadverti, & nunc repeto , Lan- dulphum Scniorem , Hi^oricum Me- diolanenlem Lib. primo, Cap. i8.- Hiftoriar. Tomo IV. Rer. Italicar. ia haec verba de eodem Augufto loqui : Efat Oito Oitonis filius Secundi a ctrt- filio conjugali , tnortua Conjvge , ex qutt fibi fjium niafculutn tnintme genuerat ^ alienus , Qjti quum in caftitate vident per huntanam fragiHtatem perftftere fe non poffe & c. Tum pergit dicere, mif- fum ab eo fuiffe Arnuiphum Medio- larenfem Archiepilcopum ad Graeco- rum Imperatorem, ut ejus filiam fibi in uxorem peteret. Rtbus humanis exemtus eft Otto III. in juventutis tiore Anno Mll. Landulphus aufem Hiftoricus haec de eo lcribebst cir- citer Annum MLXXXIV. Quare vi- des , non exiguum robur hinc acce- dere Godefridi Scriptoris Italici ver- bis. Au^uftae iilius impudicae mor- tem 5c facinus ignominiofum fatius duxcrint Germanici Hiftorici ( fyn- chronos sutem unum aut duos tan- tiim habemus) fiientio tegere , quint in infamiam gentis fuae , atque affi- nium commeraorare. Quum ver6 a- verfantem fecundas nuptias Landul- { phus O.tontm exhibct, indicare e- tiam videtur , primas ei msle